O‘zbekistonda masofadan o‘qitishning innovatsion texnologiyalari
27.07.2018
Rukn: Sharh va fikr-mulohazalar.
Muallif: .

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi «Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-2909-son qarori ta’lim tizimini tubdan yaxshilashga, xalqaro standartlar darajasida kadrlarni tayyorlash mazmun-mohiyatini tubdan qayta ko‘rib chiqishga yangi turtki bo‘ldi.

Mazkur hujjatga muvofiq, mamlakatimizda ta’limning zamonaviy shakllari va texnologiyalarini joriy etish, sohalarni yo‘nalishlarga ajratish va mutaxassislarni tayyorlash sohalarini kuchaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shuningdek, oliy ta’lim tizimining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va modernizatsiya qilish, ularni zamonaviy o‘quv va ilmiy laboratoriyalar hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan jihozlash bo‘yicha chora-tadbirlarni ko‘zda tutuvchi 2017-2021 yillarda oliy ta’lim tizimini kompleks rivojlantirish Dasturi tasdiqlandi.

Shu bilan birga, hali ham ta’lim tizimida, ayniqsa, o‘rta va oliy ta’lim sohasida yechimi kutilayotgan bir qancha muammolar mavjud. Birinchidan, O‘zbekistonda ta’lim sohasi xizmatlariga qoniqtirilmagan talablar mavjud. Bu aholi soni o‘sib borayotgan bir paytda ta’lim muassasalarining kapitali va o‘qituvchilari soni cheklanganganligi bilan bog‘liq. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yilda oliy ta’lim muassasalariga abituriyentlarning faqat 9% qabul qilingan. Natijada, 27 mingga yaqin talaba xorijiy ta’lim muassasalarida o‘qish uchun jo‘nab ketgan. Ikkinchidan, O‘zbekistonda Oliy ta’lim muassasalarining asosiy qismi Toshkent shahrida joylashgan, shuning uchun uzoq hududlardagi fuqarolarning ularda o‘qish imkoni mavjud emas. Uchinchidan, chet el oliy ta’lim muassasalarining zamonaviy kurslari va dasturlari fuqarolarimiz uchun qimmatlik qiladi. Bu kabi muammolar faqat O‘zbekistonda mavjud emas. YUNESKO ma’lumotlariga ko‘ra «… butun dunyoda ta’lim olish istagida bo‘lganlar soni ta’lim muassasalaridagi o‘rinlar soniga nisbatan ko‘p va tahminlarga ko‘ra, 2025-yilga kelib, talabalar soni 165 milliondan yana 98 milliontaga oshadi».

Jahon amaliyotida bu kabi muammolarni hal qilish uchun axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng qo‘llash asosida elektron ta’lim (e-learning) va masofaviy o‘qitish imkoniyatlaridan foydalanib kelinmoqda. Agar ilgari ba’zi universitetlar elektron ta’lim va masofaviy o‘qitishning alohida elementlarini taklif qilgan bo‘lsalar, oxirgi 6-7 yil davomida ommaviy ravishda, MOOK texnologiyalari yordamida taqdim etilmoqda. Ommaviy ochiq onlayn kurs (ingliz tilidan MOOK – Massive Open Online Course) masofaviy ta’lim shakllaridan biri bo‘lib, Internet orqali erkin kirish va elektron ta’lim texnologiyalaridan foydalangan holda interaktiv qatnashish imkonini beruvchi ommaviy o‘quv kurslaridir. O‘quv kursining an’anaviy materiallari, jumladan, video, o‘qish va uy vazifalariga qo‘shimcha tarzda ommaviy ochiq onlayn kurslar talabalarga, o‘qituvchilar va assistentlar jamoalarini yaratish va qo‘llab-quvvatlashga yordam beradigan interaktiv forumlarida qatnashish imkonini beradi.

Ommaviy ochiq onlayn kurslar 2008-yilda masofaviy ta’lim sohasida paydo bo‘ldi, lekin 2012-yilda Coursera, Udacity va Udemy kabi loyihalar birinchi investitsiyalarni jalb qilgandan keyin chindan ham mashhur bo‘ldi. MOOKning dastlabki veb-saytlari (masalan, Udacity) asosan erkin foydalanish konsepsiyasi (ochiq kontent)ni targ‘ib qildi. Keyinchalik saytlar to‘liq yoki qisman bepul ta’lim olish imkoniyatini qoldirib, pulli kontentga o‘tishdi. Ba’zi platformalarda o‘zlarining xususiy kontentlari (ta’lim materiallari) mavjud emas, ammo ular dunyoning yetakchi universitetlari bilan kelishgan holda ulardan kontent olishadi. Olingan o‘quv materiallarini o‘quvchilar uchun qulay bo‘lib, tizimli tartibda o‘z platformalarida joylashtirishadi.

Misol uchun, eng mashhur platformalardan biri Coursera dunyoning 150dan ortiq yetakchi oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik qiladi (1-jadval) va talabalarga jahonning yetakchi oliy ta’lim muassasalarining onlayn kurslarini taklif etadi. Ko‘pgina talabalarga ta’lim olish uchun juda qulay mexanizm bo‘lgani uchun ular ommalashgan va talab yuqoridir.

1-jadval. MOOK doirasida 2018-yil 01.01. holati bo‘yicha masofaviy ta’lim xizmatlarining eng yirik provayderlari

Manba: 2015-yil 01.01. holati bo‘yicha Class central kompaniyasi hisoboti asosida muallif tomonidan tuzilgan, https://www.class-central.com/report/ten-most-popular-january-2018/

Masofaviy ta’limning an’anaviy modeliga (o‘qitish jarayoni aniq grafigi, kursning tarkibiy mazmuni,o‘quvchilarni nazorat qilish va attestatsiyalashga) asoslangan ommaviy kurslar MOOKning tarkibiy qismidir – bu asosan erkin foydalanishga qo‘yilgan universitet kurslari sanaladi. So‘nggi vaqtlarda ommaviy ochiq onlayn kurslar jadal rivojlanmoqda. Class central yillik hisobotiga ko‘ra.

2017-yilda MOOK yordamida ta’lim olayotgan talabalar soni 81 millionga etdi, dunyoning 800 dan ortiq oliy ta’lim muassasalari MOOK (1- rasm) orqali 9400 ortiq turli masofaviy ta’lim kurslarini taqdim qilgan.

1-rasm. MOOK orqali taqdim etiladigan masofaviy ta’lim kurslari soni (2017).

Manba: Class central kompaniyasi yillik hisoboti, https://www.class-central.com/report/mooc-stats-2017/

Bugungi kunda O‘zbekistonda 84 ta oliy ta’lim muassasasi, jumladan, 21 ta universitet, 35 ta institut, 2 ta akademiya va ularning joylardagi 15 ta filiali hamda xorijiy oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlikda tashkil etilgan 7 ta oliy ta’lim muassasasi (Buyuk Britaniya, Italiya, Singapur, Janubiy Koreya, Rossiya) faoliyat yuritmoqda. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda an’anaviy oliy ta’limga bo‘lgan talab (abituriyentlar soni) va taklif (OTMlar kvotasi) o‘rtasida katta farq mavjud.

2-rasm. 1996-2016 yillarda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalariga talabalarni qabul qilish Manba: http://edu.uz/uz/pages/sss

Bunday sharoitlarda, MOOK, shubhasiz, O‘zbekiston aholisi uchun ommaviy ta’lim xizmatlarini ko‘rsatish uchun juda qulay va kam xarajatli mexanizm hisoblanadi. Shu bilan birga, MOOKning kamchiliklarini ham hisobga olish kerak. Oliy ta’lim muassasalari MOOK tomonidan taqdim etilayotgan ta’lim sifatidan juda tashvishlanishmoqda. Asosiy shikoyat — o‘quv jarayonining yaxshi tashkillashtirilmaganligi va o‘quvchilarning past natijalari hisoblanadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, oddiy universitetlardagi talabalar va «mustaqilonlayn-o‘quvchilar» o‘rtasidagi farq juda katta bo‘lib, barcha universitetlar ham MOOK ta’lim sertifikatlarinireyting birligi sifatida tan olmaydilar (kredit — Yevropa tizimlariga muvofiq ballarni o‘tkazish va to‘plash). Shuning uchun akkreditatsiyadan o‘tgan diplomni olmasdan malaka oshirish va qo‘shimcha ta’lim olish uchun MOOK va masofaviy ta’limdan foydalanish mumkinligi xalqaro amaliyotda o‘z isbotini topdi va amalda O‘zbekistonda qo‘llanilishi mumkin. Biroq O‘zbekistonda akkreditatsiyadan o‘tgan diplomni olishda MOOK dan foydalanilishi haqida gapirishga hali erta, bu masalaga juda ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Buning uchun masofaviy ta’limni tashkil qilish tajribasi, o‘quv jarayoni uchun aniq jadval, tizimga solingan kurs mazmuni, o‘quvchilarni qattiq nazorat qilish va attestatsiyadan o‘tkazish kerak bo‘ladi.

MOOK tomonidan taqdim etilayotgan ta’lim sifatini ta’minlashda LMS (learning management system – ta’lim boshqaruv tizimi) platformasi katta ahamiyat kasb etadi, chunki u o‘qituvchining talaba bilan ishlash samaradorligini ta’minlaydi. Masofaviy ta’lim va MOOK ni tashkil qilish uchun turli xil LMS platformalar mavjud. MOOK uchun LMS platformasi yangi ishlab chiqish yoki muvaffaqiyatli foydalanib kelinayotgan platformalarni qo‘llash mumkin. Bugungi kunda dunyodagi eng mashhur LMS platformalari — Blackboard, MOODLEva Accord LMS hisoblanadi.
Dunyoda ba’zi mamlakatlar o‘z platformalarini ishlab chiqishmoqda. Hududiy MOOK larda milliy tillarda o‘qitish joriy qilingan hamda muayyan mamlakat yoki mintaqadagi muammolarni hal etishga yo‘naltirilgan. Ko‘pincha bunday resurslar davlat idoralari tomonidan moliyalashtiriladi, masalan, Meksikaning ta’lim vazirligi Mexico X platformasini, Fransiya Milliy ta’lim vazirligi FUN platformasiga (France universite numerique) va Hindiston Inson resurslarini rivojlantirish vazirligi NPTEL (National Programme on Technology Enhanced Learning) loyihasini moliyalashtiradi.

Elektron ta’limning ayrim elementlari bugungi kunda O‘zbekistonda qo‘llanilmoqda, ammo ularda to‘liq masofaviy ta’lim kurslari taqdim etilmaydi. 2011-yildan boshlab O‘zbekiston Oliy ta’lim tizimida MOODLE tizimi joriy etila boshlandi. Biroq dastlab tizim talabalar uchun faqat qo‘shimcha manba hisoblanardi. Hozirda unga 25 ta ta’lim muassasasi nominal ravishda bog‘langaniga qaramasdan, amalda bir necha universitetlargina uni faqat o‘quv materiallarining elektron resursi sifatida ishlatadi. Uning ko‘p xususiyatlari ochilmagan va foydalanilmagan. Bu qisman ko‘plab universitetlarning professor-o‘qituvchilari tizimning potensial imkoniyatlaridan foydalanish bo‘yicha bilim va ko‘nikmaga ega emasligi bilan ham izohlanadi.

Shuni ta’kidlash joizki, 1997-yil 29-avgustdagi O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi amaldagi qonunida masofaviy ta’lim tushunchasining, MOOK va uni amalga oshirish mexanizmlarining aniq reglamenti yo‘q. Masofaviy texnologiyalarning imkoniyatlarini yanada samarali joriy etish uchun ushbu tushunchalar va ularni amalga oshirish mexanizmlarining reglamenti milliy portalda muhokamaga taqdim etilgan “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun loyihasida aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Bundan tashqari, O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalari masofaviy ta’limni amalga oshirishi mumkin bo‘lgan yagona reglamentni ishlab chiqish zarur. Biroq bunday tartib-qoida qat’iy emas, balki tavsiya etuvchi xususiyatga ega bo‘lishi kerak. Bunday reglamentdan har bir o‘quv muassasi o‘z ichki o‘qitish, o‘zlashtirishni nazorat qilish va shu kabi tizimlardan kelib chiqqan holda, o‘z masofaviy ta’limini joriy etishda «yordamchi» sifatida foydalanishlari mumkin.

Elektron masofaviy ta’limning moddiy bazasiga qo‘yiladigan talablar ko‘p jihatdan ta’lim berishning qo‘llanilayotgan modellari bilan bog‘liq. Ammo qo‘llanilayotgan modellar qanday bo‘lishidan qat’iy nazar aloqa kanallarining yetarli o‘tkazuvchanlik xususiyatini ta’minlash zarur. Elektron masofaviy ta’limni amalga oshiruvchi ta’lim muassasasi aloqa kanallarining videoanjumanlar rejimida o‘zaro ta’sirga kirishishni tashkillashtirish mo‘ljallangan binoda bo‘lgan har bir foydalanuvchi uchun taxminan 512 Kbit/s.dan kam bo‘lmagan o‘tkazuvchanlik xususiyatiga ega bo‘lishi kerak. Elektron masofaviy ta’lim tizimiga bir vaqtning o‘zida ulangan 100 nafar foydalanuvchi uchun esa ushbu ko‘rsatkich 10 Mbit/s.ni tashkil etadi. Ta’lim oluvchi o‘tkazuvchanlik xususiyati 512 Kbit/s.dan kam bo‘lmagan aloqa kanalidan foydalanish imkoniga ega bo‘lishi joiz, yanada qulay aloqa uchun ko‘rsatkich 1 Mbit/s bo‘lishi tavsiya etiladi. O‘zbekistonning ko‘pgina shaharlarida shunday o‘tkazuvchanlik xususiyati mavjud, ammo chekka hududlarda va qishloq joylarda ushbu imkoniyat mavjud emas, bu esa tahsil oluvchilar uchun noqulayliklarni tug‘diradi.

Umuman olganda, uni O‘zbekistonda muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuniga o‘zgartirishlar kiritish va masofaviy ta’limni amalga oshirish uchun reglament ishlab chiqish kerak. MOOK texnologiyalaridan oliy ta’lim muassasasini tamomlagandan keyin va kadrlarni qayta tayyorlashda foydalanish yaxshi natijalarni beradi. Bunda, oliy ta’lim muassasalariga ularni amalga oshirish uchun ko‘proq erkinlik taqdim etish lozim. Biroq bakalavrlar, magistrlar va doktorlarga ta’lim berishda MOOK texnologiyalarini joriy etishda taxsil olayotganlarning sifatini qat’iy nazorat ostiga olish darkor.

Ikkinchidan, MOOK texnologiyalari istiqbolda rivojlanishi uchun Milliy ochiq universitet yaratish va unga tegishli mutaxassislarni jalb etish zarur. Mazkur universitet O‘zbekistonda ommaviy onlayn-kurslarni taqdim etish uchun ham mahalliy, ham jahondagi yetakchi muassasalar bilan hamkorlikda ish yuritishi kerak.

Uchinchidan, LMS yagona milliy platformasini ishlab chiqish joiz, u orqali ommaviy ta’lim kurslari taqdim etiladi.
O‘zbekistonda masofali ta’lim va MOOK texnologiyalarini muvaffaqiyatli joriy etish oliy ta’lim sohasidagi ulkan ijobiy o‘zgarishlarga olib keladi va kelgusida ish bilan ta’minlash va aholining hayot darajasini oshirish bilan bog‘liq ko‘plab masalalarning yechimini topishga yordam beradi.

Shuxrat Shadmanov, Ilmiy tadqiqot va tahliliy ishlar departamenti bosh mutaxassisi

Manba

Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
WhatsAppga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq