Аxborot-kutubxona tizimining interaktiv xizmatlari
09.12.2017
Rukn: Sharh va fikr-mulohazalar.
Muallif: .

Bugungi kunda axborot-kutubxona muassasalarining jamiyatdagi roli sezilarli darajada o‘zgargan. Hayotning yangi talablariga mos zamonaviy yondashuvlar paydo bo‘ldi.

Axborot-kutubxona muassasalarining ana’naviy funksiyalari — ta’lim va madaniyat, bosma meros jamlanmalarini saqlash va tarqatish hali ham dolzarbligicha qolmoqda. Bu borada amalga oshirilayotgan ishlar foydalanuvchilar ehtiyojini qondira olmayapti. Kutubxonadan foydalanuvchilar faqat kutubxona fondidagi mavjud manbalardangina foydalanishni emas, balki milliy va jahon axborot tarmoqlarida joylashgan axborotlardan ham foydalanishni istaydilar. Kutub­xona jarayonlari texnologiyalari ham tez o‘zgarmoqda, ularga mos foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatish usullari va kutub­xonachi va foydalanuvchi orasidagi munosabatlar ham o‘zgarmoqda.

Axborot-kommunikatsiya texnologiya­larining jadal rivojlanishi kutubxonalar ishini ham tubdan qayta tashkil qilinishini taqozo qilmoqda. Foydalanuvchilarning yangi ehti­yojlarini (bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tka­zish, ta’lim olish, o‘rganish, bilish va boshqa) ehti­yojlarini qondirishda yangi xizmatlarni rivojlantirishni rag‘batlantirish lozim. Bugungi kunda kutubxonalar kutubxonaga to‘g‘ri­dan-to‘g‘ri bog‘lana olmaydigan foydalanuv­chilarga o‘zlarining veb-sahifalari orqali bir qator xizmatlarni taqdim etmoqdalar. Foydalanuvchilar uchun kutubxonaning veb-sayti global axborot resurslariga kirish imkoniyatini beruvchi eshik rolini bajarmoqda.

Bulardan tashqari, veb-saytlar orqali foydalanuvchilar kutubxonaning interaktiv xizmatlaridan foydalanishlari mumkin. Bu xizmatlar foydalanuvchilarga axborotlarni yaratish va taqdim qilishda faol ishtirok eti­shni ta’minlaydi. Interaktivlik axborotlarni foydalanuvchilarga qiziqarli tarzda yetkazi­lishiga imkoniyat yaratadi. Shunday qilib, interaktiv xizmatlar bolalarni, o‘smir va yoshlarni veb-saytlar, bloglar orqali o‘qishga va bilimlarni egallashga chorlaydi, qiziqtiradi. Bu holat yoshlarni o‘zlari ustida ishlash, mustaqil ta’lim olishlarida yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali interaktiv xizmatlarga murojaat qilishlari ularni bilim olishga, bilimli bo‘lishga, elekt­ron resurslardan foydalanishga qiziqtiradi. Ke­yingi paytlarda ommaviy ishlarda inter­aktiv xizmatlar ko‘paymoqda. Kutubxonalarda interaktiv xizmatlarning ko‘rinishlari turlicha bo‘lishi mumkin. Toshkent axborot texnologiyalari universiteti professor-o‘qituv­chilari tomonidan yaratilgan ARMAT++ dasturining yangi versiyasi ham foydala­nuvchilarga interaktiv xizmatlarni ko‘rsa­tishda yangi imkoniyatlarni taqdim etdi. Mazkur inter­aktiv xizmatlar orqali quyida­gilar taqdim etiladi:

  • Elektron katalog orqali adabiyotlarni qidirish va buyurtmalar berish;
  • maxsus buyurtmalarni shakllantirish orqali elektron katalogga kiritilmagan, biroq ARMda mavjud adabiyotlarga buyurtmalar berish;
  • «Maxsus buyurtma» orqali berilgan bu­yurtmalar ARM fondida bo‘lmagan holda «Rad etilgan buyurtmalar» bazasini shakllantirish.
  • buyurtmalarning bajarilishi to‘g‘risida ma’lumot olish;
  • ARMdan olingan adabiyotlar muddatini avtomatik tarzda uzaytirish;
  • foydalanuvchi tomonidan ARM fondida mavjud adabiyotlarni elektron shaklga o‘tkazish to‘g‘risida taklif berish va taklifning bajarilganligi to‘g‘risida ma’lumot olish;
  • Virtual qabulxona xizmatidan foydala­nish.

Virtual qabulxona xizmatidan foydala­nish jarayoni interaktiv xizmat foydalanuv­chisining avtomatlashtirilgan AIO‘da taqdim qilingan. Mazkur xizmatdan foydalanish uchun foydalanuvchining AIO‘ga kirishi zarur. Foydalanuvchining AIO‘dagi «Virtual qabulxona» bo‘limiga kirish kerak. Buning uchun foydalanuvchining AIO‘dagi «Virtual qabulxona» punktiga sichqoncha bilan cher­tiladi. Natijada virtual qabulxonaning bosh sahifasiga kiriladi.

Murojaatlar ro‘yxatida foydalanuvchi tomonidan kutubxonachiga berilgan savollar va kutubxonachidan olingan javoblar aks etgan. Agar foydalanuvchi kutubxonachiga biror-bir savol bilan murojaat qilmoqchi bo‘lsa, «Murojaatlar ro‘yxati»ning yuqori o‘ng qismidagi «Qo‘shish» tugmasini chertadi. Ochilgan darchaga foydalanuvchi o‘z savolini kiritadi va «Qo‘shish» tugmasini chertadi.

Murojaatni kiritish

Natijada foydalanuvchi tomonidan be­rilgan murojaat kutubxonachining AIO‘ga jo‘natiladi. Kutubxonachining AIO‘da kutub­xonachi «Virtual qabulxona» bo‘limiga ki­radi va foydalanuvchi tomonidan berilgan savolni ko‘radi. Kutubxonachi berilgan savolga javob berish uchun murojaatning o‘ng tomonidagi maxsus belgiga (o‘zgar­tirish) sichqoncha bilan chertadi va berilgan savolga javob berish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Natijada foydalanuvchi tomonidan berilgan savolga kutubxonachining javobini berish imkoniyatiga ega darchaga o‘tamiz. Bu yerdagi «Qo‘shish» tugmasini chertish orqali foydalanuvchining AIO‘ga berilgan savolga javob jo‘natiladi. Foydalanuvchi o‘zining AIO‘ga kirib «Virtual qabulxona» bo‘limi orqali berilgan savolga javob oladi. ARMAT ++ dasturidagi «Virtual qabul­xona»dan foydalanish shunday amalga oshiriladi. ARMdan olingan adabiyotlarni qaytarib topshirish muddatini masofadan turib, uzaytirish interaktiv xizmati ham mavjud. Mazkur interaktiv xizmat foydalanuvchining AIO‘da taqdim qilingan. Foydalanuvchi ARMdan olgan kitobning qaytarib topshirish muddatini uzaytirish uchun shaxsiy kabinetdagi «O‘qilgan kitoblar» bo‘limiga kiradi, bu yerdagi «Foydalanuvchi qo‘lidagi kitoblar» darchasiga o‘tib, bu yerdagi muddati uzaytirilishi kerak bo‘l­gan kitob tavsifiga belgi qo‘yadi va «topshi­rish vaqtini uzaytirish» tugmasini chertadi.

Kitobni qaytarib topshirish muddatini uzaytirish

Foydalanuvchi bunday usulda ARMdan olgan kitobini qaytarish muddatini (har biri 10 kundan) ikki marta uzaytirishi mumkin. Foydalanuvchi tomonidan olingan kitobni qaytarish muddatini uzaytirish kutubxonachi tomonidan bajariladi. Kutubxonachi o‘zining AIO‘dan turib, foydalanuvchi tomonidan kitobdan foydalanish muddatini uzaytirish bo‘yicha bergan so‘rovini qu­yidagicha amalga oshiradi. Muddati uzaytiri­layotgan kitob tavsifining chap tomonidagi kvadratchaga belgi qo‘yiladi va «Topshirish vaqtini uzaytirish» tugmasi chertiladi. Natijada foydalanuvchining talabiga ko‘ra foydalanilayotgan kitobni qaytarib topshirish muddati 10 kunga uzaytiriladi. Shunday qilib, ARMdan olingan kitobni qaytarib topshirish muddatini cho‘zish jarayoni amalga oshadi. Bu ARMdan foydalanilayotganda muhim omillardan bo‘lib hisoblanadi, zera kitobni o‘z vaqtida topshirmaslik. foydalanuvchini tizimdan foydalanishini cheklaydi. ARM fondini elektron shaklga o‘tkazishda birinchi navbatda, qaysi kitoblarni raqamlashtirilgan shaklga o‘tkazish kerak degan savolga javob izlanadi. Bunday holda avtomatlashtirilgan axborot-kutubxona tizimidan foydalanuvchilarning ehtiyojlarini hisobga olish yaratila­yotgan elektron resurslardan foydalanish samarasini oshiradi, zero birinchi navbatda, foydalanuvchilarga kerakli adabiyotlarni elektron shaklga o‘tkazish ularning ehti­yojlarini qondirishda katta ahamiyat kasb etadi.

Foydalanuvchi tomonidan o‘zini qiziq­tirgan kitobni elektron shaklga o‘tkazish to‘g‘risidagi so‘rov foydalanuvchining AIO‘da shakllantiriladi. Buning uchun foydalanuvchining AIO‘dagi «O‘qilgan kitob­lar» bo‘limiga kirib, qaysi elektron shaklga o‘tkazilishi kerak bo‘lgan kitob tavsifining chap tomonidagi kvadratchaga belgi qo‘yi­ladi va «Elektron nusxaga buyurtma» tugmasi chertiladi.

Natijada foydalanuvchining AIO‘dagi «Elekt­ron nusxaga buyurtma» bo‘limida foydalanuvchi talabiga ko‘ra elektron shaklga o‘tkazilishi kerak bo‘lgan kitobning tavsifi paydo bo‘ladi. Foydalanuvchi dastlab bu yerda so‘rovning bajarilmaganligini ko‘rsa, keyinchalik so‘rov asosida kitob elektron shaklga o‘tkazilgach, bu to‘g‘risida axborot olishi mumkin. Foydala­nuvchining o‘ziga kerakli adabiyotni elektron shaklga o‘tkazilishi to‘g‘risidagi so‘rovi tizim kataloglashtiruvchisining AIO‘ga jo‘natiladi. Kataloglashtiruvchining AIO‘da so‘rov qabul qilinadi va so‘ralayotgan kitobning elektron shakli tavsifga bog‘langanda foydalanuvchi­ning AIO‘ga bu to‘g‘risida ma’lumot jo‘natiladi. Kataloglashtiruvchining AIO‘dagi «Elektron nusxaga buyurtma» bo‘limida foydalanuv­chilarning talabiga ko‘ra elektron shaklga o‘tkazilgan adabiyotlar ro‘yxati paydo bo‘ladi.

Xulosa qilib aytganda, avtomatlashti­rilgan axborot-kutubxona tizimi tarkibida interaktiv xizmatlarning paydo bo‘lishi foydalanuvchilarga axborot-kutubxona fondidan foydalanishda quyidagi qulayliklarni yaratadi: 1) Axborot kutubxona muassasasi faoliyati bilan bog‘liq turli savollarga tez­korlikda javob olish. Buning uchun foydalanuvchi bevosita kutubxonaga borishi shart emas. Savol javoblarni qo‘l telefoni va planshetlar orqali amalga oshirish mumkin. 2) Zarur bo‘lganda kutubxonadan olingan kitoblarni qaytarish muddatini masofadan turib, uzaytirish ham foydalanuvchilarning vaqtini tejaydi. 3) Foydalanuvchilarning so‘rovlariga ko‘ra axborot-kutubxona fondi­ning elektron shaklga o‘tkazilishi elektron kutubxona fondini samarali shakllantirishga imkoniyat yaratiladi. Bularning barchasi foydalanuvchilar ehtiyojlarini to‘liq va tezkorlik bilan qondirishga olib keladi. Axborot-kutubxona tizimining interaktiv xizmat ko‘rsatish natijasida foydalanuvchilarga taq­dim etilayotgan xizmatlar sifati va mada­niyati yuksaladi.

Mualliflar: Ulug‘bek Karimov, TATU dotsenti, t.f.n. O‘ktam Karimov, TATU assisenti, magistr

Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
WhatsAppga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq