Oliy ta’lim tizimida o‘qitishning interfaol texnologiyalaridan foydalanish samaradorligi
29.12.2016
Rukn: Sharh va fikr-mulohazalar.
Muallif: Kamola Mirzag‘aniyeva.

oliy_29_12_2016

Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni shakllantirishni nazarda tutgani holda, ta’lim oluvchilarda bilim olishga va yangiliklarni puxta o‘zlashtirishga ehtiyojini, shuningdek, asosiy o‘quv-ilmiy va umummadaniy bilimlar, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-axloqiy fazilatlar, ijodiy fikrlash, atrof-muhitga ongli munosabatda bo‘lish ko‘nikmalarini tarkib toptirishni uzluksiz ta’lim jarayonining asosiy vazifasi sifatida belgilab berdi.

Oliy ta’lim tizimining asosiy maqsadi — barcha sohalarda yetuk mutaxassis shaxsni tayyorlash, uning ijodiy, ruhiy va jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish hamda axloqiy jihatdan mustahkam faol fuqaroni tarbiyalashdir. Oliy ta’lim tizimidagi asosiy vazifalardan biri o‘quv jarayoniga pedagogik innovatsion usullar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalar(AKT)ni joriy qilish orqali zamon talabiga muvofiq ta’lim berish jarayonini keskin o‘zgartirish bo‘lib, uning asosini oliy ta’lim tizimida o‘qitilayotgan fanlarning uslubiy tizimlarini yaratish tashkil etadi. Hozirgi kunda ta’lim-tarbiya jarayonida interfaol pedagogik texnologiyalardan uzluksizlik va uzviylik tamoyili asosida foydalanishga katta e’tibor berilmoqda, chunki ta’limning interfaol turi maktabgacha ta’lim bosqichidan to oliy ta’lim jarayonigacha ta’lim oluvchida mustaqil tafakkur hamda tezkor faoliyatni tarkib toptirishga xizmat qiladi. Ta’limning interfaol metodlaridan har bir bosqichda talabaning o‘ziga xos psixologik xususiyatlari, tafakkur tarzini hisobga olgan holda foydalanish, aniq bir talabalar auditoriyasining o‘ziga xos jihatlarini hisobga olish o‘qituvchidan katta pedagogik mahoratni talab qiladi. Xususan:

  • «Himoyaga kim chiqadi»;
  • «Tez savolga — tez javob»;
  • «Tarmoqlar (Klaster)»;
  • «Aqliy hujum»;
  • «Matnni davom ettir»;
  • «Yelpig‘ich»;
  • «Domino»;
  • «Raqamli diktant» kabi metodlar oliy ta’lim tizimida ham muvaffaqiyatli qo‘llanib kelinmoqda va ulardan dars jarayonida foydalanish esa talabalarni darsga nisbatan qiziqishini oshiradi.

O‘qituvchi talabaning talab va ehtiyojlariga ko‘ra ta’lim texnologiyalariga asta-sekin murakkab elementlarni kiritgan holda oqilona qo‘llay bilishi lozim. Har bir pedagog shuni doimo yodda tutishi kerakki, hozirgi zamon tarbiyasining barcha jarayonlari talabalarni tahlil qilish, mustaqil fikrlash va ijod qilishga yo‘naltirilmog‘i lozim. Shuning uchun ta’lim jarayonida interfaol usullar, innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llashga nisbatan qiziqish kundan-kunga kuchayib bormoqda. Bunday usullar talabalarga tayyor bilimlarni o‘zlari qidirib topib, mustaqil o‘rganib, tahlil qilish va xulosalarni ham o‘zlari chiqarishlari lozimligini o‘rgatadi. Bu jarayonda shaxsning rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratiladi, talaba dars jarayonining asosiy ijrochisiga aylanadi. Interfaol usullar o‘qituvchi-talaba hamda talabalarning o‘zaro birgalikdagi harakatlaridir. Ushbu jarayonda o‘qituvchi o‘quv mashg‘ulotining tashkilotchisi, rahbari va nazoratchisi vazifasini bajaradi.

oliy_29_12_2016_01

Bunda talaba auditoriyada o‘zini erkin his qilishi, o‘quv faoliyati emotsional jihatdan qoniqtirishi lozim, ana shundagina u o‘zining fikrlarini erkin bayon qila oladi. Oliy ta’lim tizimida keng ko‘lamda qo‘llaniladigan interfaol usullar bir qancha bo‘lib, qaysi metodni tanlash o‘qituvchining o‘tayotgan mavzusi hamda darsning maqsadiga bog‘liq. Ayrim metodik usullardan biri «Himoyaga kim chiqadi?» hisoblanadi. Guruh talabalari 12 nafar bo‘lsa, ular ikkita kichik guruhlarga bo‘linadilar. Guruhlarda ish olib borilganda himoyaga yoki javob berishga guruh nomidan iqtidorli, a’lochi, faol talaba chiqadi va qolgan talabalar uning panasida qolib ketadi, biroq gu-ruhlarda ishlash qoidasiga ko‘ra guruh javobiga berilgan ballar barcha talabalarga qo‘yilishi kerak. Javob berishga tayyor o‘quvchining esa bo‘sh o‘zlashtiruvchi bilan ishi yo‘q, buning oldini olish uchun kim javob berishga chiqishi qur’a tashlash yo‘li bilan amalga oshiriladi. Buning uchun kichik qog‘ozlarning bittasiga «Javob ber» deb yoziladi, qolganlari bo‘sh qoladi. Guruhdan kim himoyaga chiqishi noma’lum bo‘lgach, barcha talabalar birdek faol bo‘lishga intiladilar. Shuningdek, talabalarning mas’uliyatini oshirish maqsadida ayrim hollarda javob beradigan talabani tanlash qo‘shni guruh vakillariga ham yuklatilishi mumkin, chunki qarama-qarshi guruh a’zolari qo‘shni guruhdagi bo‘sh o‘zlashtiradigan talabalarni tanlashga harakat qiladilar.

«Aqliy hujum» metodi ko‘proq muammoli vaziyatlarni hal qilishda qo‘llaniladi. Bu usul o‘quvchilarni faollikka undaydi, masalan: Hurmatli talabalar, nima deb o‘ylaysizlar, o‘zbek tili darsida nimalarni o‘rganamiz? Savolga turli xil javoblar bo‘lishi mumkin, barcha talabalarning fikri eshitiladi. O‘qituvchi esa o‘zining tahliliy fikrini berib, talabalarning to‘g‘ri xulosa chiqarishlariga ko‘maklashadi, talabalarning fikrlari tanqid qilinmaydi. Aqliy hujumning vazifasi barchaning diqqatini bir mavzuga qaratish, ularning shu mavzuga chuqurroq kirib borishiga imkon yaratish va faollashtirishdan iborat. Talabalarni darsga qiziqtirish, ularning fikrlarini tinglash, javob berganlarga «Rahmat», «Barakalla», «Yana qanday fikrlar bor?» deb rag‘batlantiruvchi so‘zlar bilan qo‘llab-quvvatlab turish barcha o‘quvchilarni faollashtiradi.

«Tez savolga — tez javob» usuli rusiyzabon guruhlarida o‘zbek tili fani darslarida qo‘llash uchun qulay usullardan hisoblanadi. Uning afzal jihati kam vaqt talab qilishidir. Mazkur usul qo‘llanilganda o‘qituvchi savollarni tartib bilan o‘qiydi. Talabalar esa tartib raqami va javobni yozadilar. Masalan: o‘qituvchi (og‘zaki): 1) Ot deb nimaga aytiladi? — talaba (yozma ravishda): 1) Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlar ot deyiladi. Talabalar javobni bilmay, yoza olmasalar, tartib raqamining to‘g‘risiga minus ( — ) belgisini qo‘yadilar. So‘ngra o‘qituvchi to‘g‘ri javoblarni o‘qiydi, talabalar o‘z ishlarini mustaqil tekshirib baholaydilar. Talabalarga ishonish, erkinlik berish, shu bilan birga, nazorat qilib borish ularda adolatlilik, rostgo‘ylik fazilatlarini tarbiyalaydi. Tarmoqlar (Klaster)» metodida esa biror-bir mavzuni chuqur o‘rganish avvalo talabalarning fikrlash faoliyatini jadallashtirishga hamda oshirishga xizmat qiladi. Mazkur usulni qo‘llashdan maqsad mavzuni mustahkamlash, yaxshi o‘zlashtirish va umumlashtirishga qaratilib, bunda talabalarning shu mavzu bo‘yicha tasavvurlari chizma asosida ifodalanadi. Masalan: «Bizning institut» mavzusi bo‘yicha berilgan matn asosida klaster chiziladi.

Yuqorida keltirilgan barcha metodik texnologiyalardan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, interfaol usullardan foydalanib dars o‘tilganda guruhda qoloq, o‘zlashtirmaydigan talaba qolmaydi. Deyarli barcha talabalar dars jarayoniga jalb etilib, ularning darsga qiziqishlari ortadi. Bunday darslar talabalarning mustaqil bilim olishlari mutaxassisliklarini chuqurroq o‘rganishlariga, ayniqsa, rusiyzabon guruhi talabalarining so‘z boyliklarini ko‘paytirishlariga katta yordam beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. Tolipov O‘. Q., Usmonboyeva M. U. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. — T.: Fan, 2006. — 262 b.
  2. Yo‘ldoshev J. G‘., Usmonov S. A. Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni amaliyotga joriy qilish. — Т.: Fan va texnologiyalar, 2008. 132–134 b.

Muallif: Kamola Mirzag‘aniyeva, O‘zDJTU o‘qituvchisi

Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
WhatsAppga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq