Kompyuter o‘yinlari haqida mulohozalar

komp_12_09_2013

Ta’lim sohasining bo‘lajak mutaxassisi sifatida davrimiz kichkintoylarining kompyuter dasturlari va mobil telefonlari funksiyalarini juda tez o‘zlashtirib olishlarini ko‘rib, hayratlanganlarni ko‘p uchrataman. Kompyuter o‘yinlarini bir ko‘rishdayoq tushunib olgan va berilib o‘ynayotgan bolakaylar kattalarni ham hayron qiladi, ham tashvishga soladi. Shunday bo‘lsada, ko‘pchilik bolalarga go‘daklik chog‘idayoq elektron o‘yinchoq olib beradi. O‘yinchoq do‘konlarda turli yoshdagi bolalarga mo‘ljallangan bunday o‘yinchoqlar talaygina. Biroq ota-onalar ularni to‘g‘ri tanlashni bilishlari zarur.

Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar uchun eng oddiy kompyuter o‘yinlari orasida rivojlantiruvchi, ta’limiy, hisob va til o‘rganish, rasm chizish hamda turli foydali mashqlarni amalga oshirishga yo‘naltirilgan dasturlar, ko‘ngilochar mashg‘ulotlar o‘yin shaklida taqdim etiladi. Rivojlantiruvchi kompyuter o‘yinlari bolajonlarga juda yoqadi. Ular ko‘pincha bolalarga yaqin bo‘lgan yorqin ranglardagi multfilm qahramonlaridan foydalanilib yaratilgan bo‘ladi. Maktab yoshidagilarga mo‘ljallanganlari esa o‘quvchilarga fanlarga oid bilim berishga mo‘ljallangan bo‘ladi. Eng keng ommaviylashgan kompyuter o‘yinlari qatoriga: mashina, kemalar, samolyotlar va boshqa poyga o‘yinlari, shuningdek, kompyuter sport o‘yinlari kiradi. Shunday ta’limiy o‘yinlarni Ziyonet ta’lim tarmog‘idan olish mumkin.

Biroq shunisi achinarliki, bola o‘yinlar bilan uzoq vaqt o‘rindiqda o‘tirgan holda o‘zini bokschi, basketbolchi sifatida his etib, o‘yinga kirishib ketadi. Ayrim kompyuter o‘yinlari juda oddiy bo‘lsada, mazmunan jangu-jadal mavzusida bo‘lishi mumkin. Masalan, oddiygina otishma o‘yinlarini olaylik. Bunday kompyuter o‘yinlarining asosiy maqsadi — barcha raqib tomondagilarni yo‘q qilishdan iborat. Mazkur kompyuter o‘yinlarida kichkintoy ongida tajovuzkorlik shakllanishi xavfi mavjud.

Rolli sarguzashtli bolalar kompyuter o‘yinlari ham ularda katta qiziqish uyg‘otadi. Mazkur o‘yinlar, avvalo, bolalarni real dunyodan virtual olamga sho‘ng‘ib, undagi voqelikda ishtirok etishga, qandaydir vazifalarni amalga oshirishga berilib ketishlariga sabab bo‘ladi. Sarguzasht o‘yinlar orasida go‘yo qo‘rqinchli filmlarga o‘xshagan syujetlilari ham talaygina. Bunday mazmunga ega o‘yinlar bola tarbiyasiga ta’sir etmay qolmaydi, deb o‘ylayman.

komp_12_09_2013_1

Bunday o‘yinlar bolalarda nafaqat tajovuzkorlik, balki shavqatsizlikka ham chorlaydi. Ayrim ota-onalar farzandlariga kompyuter sotib olib beradilarda, bola undan qanday foydalanayotganligi bilan umuman qiziqmaydilar. Biroq keyingi vaqtlarda ba’zi bolalar uchun kompyuter o‘yinlarida maxsus «ota-onalar nazorati» funksiyasi ham mavjud bo‘lib, o‘yinlar orasida bolalarga faqat ijobiy mazmundagi syujetlarnigina ochib, o‘ynash imkoniyati beriladi. Tajovuzkorlik mazmunidagi o‘yinlar bolalarda qahri qattiqlik, berahmlik, behurmat va odobsizlikni shakllantiradi. Ayrim ota-onalar bolalarining kompyuterga qiziqishlariga ko‘pincha xavotir bilan qarab, ayniqsa, o‘yin o‘ynashlarini qat’iy taqiqlaydilar. Ba’zan bunday bolalarda kompyuterga qiziqish ota-onala-ridan yashirincha internet-kafelar tomonga yo‘l olishlariga sabab bo‘ladi. Shu sababdan internet-kafelardagi bolalar o‘yinlari mazmun-mohiyatining nazorat qilinishi va bolalarga taklif etishda ularning yoshi e’tiborga oli-nishi zarur deb o‘ylayman.

Ma’lumki, kompyuter o‘yinlarining foydali yoki zararli jihatlari haqida ko‘plab fikrlar mavjud. Shunisi qiziqki, har qanday o‘yinchoq kabi bolalar kompyuter o‘yinlari o‘z-o‘zidan alohida foydali yoki zararli xususiyatlarga ega bo‘ladi. Biroq bola o‘yinlardan foydali va bilimini oshiruvchi ta’limiy yoki ko‘ngilochar o‘yinlarni to‘g‘ri tanlashi uchun unda foydali axborotga yondashuv salohiyatini shakllantirish zarur. Axir hammaning ham uyida pichoq, qaychi kabi ro‘zg‘or buyumlari mavjud. Bola behosdan o‘ziga zarar keltiruvchi harakat qilmasligi uchun go‘daklik chog‘idanoq mazkur predmetlardan to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatib boradilar. Demak, ota-onalardan farzandlarida kompyuterdan to‘g‘ri foydalanish malakalarini shakllantirish talab etiladi. Hamma narsaning me’yori bo‘lgani kabi kompyuterdan foydalanishda ham, avvalo, to‘g‘ri o‘tirish, undan foydalanish qoidalariga amal qilish, ayniqsa, ko‘zga, asab tizimiga zarar yetkazmaslik uchun gimnastik mashqlar bilan shug‘ullanish zarur. Shunda bolalar kom-pyuter o‘yinlari: dam olish, bolalar reaksiyasi tezligini rivojlantirish hamda mantiqiy tafakkurlarining shakllanishi uchun foydali va samarali omil bo‘lishi mumkin. Internet yoki lokal tarmoqdagi muloqotlari esa ularda muloqotchanlikni rivojlantirishga sabab bo‘ladi. Bolalarning kompyuter o‘yinlari bo‘yicha musobaqalarda g‘alaba qozonishlari esa ularda faxr-iftixor tuyg‘usini rivojlantiradi. Shunday ekan, kompyuter o‘yinlarining bola tarbiyasiga foydali yoki zararli ta’sir etishi ko‘proq kattalarga bog‘liq ekan.

Ma’lumki, 7–8 yoshli bolalar kompyuterga ongli munosabatda bo‘ladilar. Psixologlarning fikriga qaraganda, kompyuter bolalarda diqqatni, mantiqiy va abstrakt tafakkurlarini rivojlantiradi. Kompyuter o‘yinlari ularga mustaqil qaror qabul qilishga, bir vaziyat, harakatdan boshqasiga tezda o‘tishga yordam beradi. Bolalar ijodiy qobiliyatlariga, bolaning individual shaxsiy xususiyatlariga ham yaxshi ta’sir etadi. Ayniqsa, rivojlantiruvchi kompyuter o‘yinlari — bu mustaqil ta’limni rivojlantirish, Internetdan foydalanishni bilish esa axborotni izlash va to‘g‘ri tanlashlarida hayotiy maktab bo‘ladi.

Biroq shuni ham unutmaslik kerakki, kompyuterdan me’yoridan ortiq foydalanish bolalar so‘g‘lig‘iga zarar keltiradi. Shu sababdan ham kompyuter yoki televizor ro‘parasida qiziqib o‘tirgan farzandlarining sog‘lig‘iga ota-onalari mas’ul deb hisoblayman. 6 yoshgacha bo‘lgan bolalar iloji boricha, kompyuterdan uzoq o‘tirishlari va qisqa muddat foydalanishlari mumkin. 9–11 yoshdagilar uzog‘i bilan 20 daqiqa foydalanib, so‘ngra dam olishlari shart. Eng asosiysi ko‘zlariga alohida e’tiborli bo‘lish zarur. Shuningdek, bolaning jismoniy va psixologik holatiga salbiy ta’sir etishiga yo‘l qo‘ymaslik zarur.

Kompyuterdan samarali foydalanish uchun uning o‘rnatilish joyini to‘g‘ri tanlash muhimdir:
• Birinchidan, monitor bilan yorug‘lik nisbatini to‘g‘ri tanlash, bolaning o‘rindig‘i o‘ziga mos bo‘lishi, qaddini rostlab o‘tirishiga alohida e’tibor qaratish lozim.
• Ikkinchidan, bola nigohidan ekran 70 santimetr masofada bo‘lishi shart. Shifokorlar kompyuter oldida kaktus o‘simligi bo‘lishi, iloji bo‘lsa, shu xonada akvarium turishi va nam latta bilan changni arttib turishni tavsiya etadilar.

Bola kompyuter o‘yiniga berilib ketmasligi va bu holatning oldini olish uchun birinchi kunlardanoq kattalar tartibga rioya etishni talab etishlari zarur. Agar kattalar gapini o‘tkaza olmasa, kompyuterga bog‘lanib qolish oilaviy muammoga aylanishi mumkin. Shunday vaziyatda bolani ko‘proq kitobga qiziqtirish zarur. Bola bilan qandaydir ijodiy ishlar, qo‘l mehnati bilan shug‘ullanish ham samara beradi. Masalan, biror foydali ish kelajakda kasbga aylanishi mumkin bo‘lgan mashg‘ulot bilan chalg‘itish lozim.

Bolaning shaxsiy kompyuteri — uning xususiy olamiga aylanishi, biroq shaxsiy shakllanishiga salbiy ta’sir etmaydigan bilimlar va malakalar makoni bo‘lishi zarur. Bolalar kelajagimiz — shu sababdan ham ularning qiziqishlari, yutuq va kamchiliklari borasida qayg‘urish biz kattalarning vazifamizdir.

Orphus system