Rаdioaloqa texnologiyalari va radioeshittirish

radio_7_08_2013

Mаmlakatimizda aloqa tarixi taraqqiyotini o‘rganish maqsadida yana “Aloqa tarixi muzeyi” zallaridagi ko‘rgazmalarni tamosha qilamiz. Bu safar e’tiborimizni radioaloqaning ixtiro etilishi, radioaloqa texnologiyalari, jahon va mamlakatimiz radioeshittirish sohasining rivojlanishiga oid eksponatlarga qaratamiz.

XIX asr oxirida jahonda telefon-telegraf aloqasi faol rivojlanib ulgurgandi. Biroq bu soha rivoji uchun ko‘plab kabellar ishlab chiqarish talab etilardi. Simli liniyalar qurish uchun katta hajmdagi metall sarflanardi. Shu sababli ham simsiz aloqa yaratish g‘oyasi dolzarb tusga kirib borardi. Tarixdan ma’lumki bunday yangi aloqaning vujudga kelishi Rossiyalik 36 yoshlik o‘qituvchi Aleksandr Popov va italiyalik 20 yoshlik talaba Gulelmo Markoni nomlari bilan bog‘liq.

radio_7_08_2013_1

Gulelmo Markoni

Radio uskunasining yaratilishi Aleksandr Popovning ixtirosi bo‘lib, u aloqa sohasida katta yangilik va olamshumul voqea hisoblanadi. U yaratgan qabul qiluvchi moslama har qanday elektromagnit tebranishdan ta’sirlanardi. Popov moslamasiga 2,5 metrli antenna o‘rnatganligi uning sezgirligini yanada oshirgandi. U o‘z yangiligi uchun patent olishga intilmadi, faqat vaqtli nashrda ixtirosini bayon etdi, xolos. Bu uning xatosi edi. «Elektr tebranishlarni aniqlaydigan va qabul qiladigan moslama» deb nomlangan bu ixtiro aslida radiopriyomnik edi.

Shu tariqa, 1895-yil 7-may kuni birinchi marotaba Aleksandr Stepanovich Popov tomonidan o‘z laboratoriyasida ixtiro etilgan uchqunlik radiouzatgichdan radiosignallar masofalarga simsiz uzatilgan.

1894–1895 yillarda 20 yoshli Gulelmo Markoni Gerts, Branli va boshqalarning asarlari bilan tanishib, Gerts moslamasi yordamida tomorqa uchastkasi uzoqligida signal uzatishga erishadi va yil oxiriga kelib, uning uzunligini 1 milga yetkazadi. Shundan so‘ng Angliyaga kelib, radiotovush uzatish majmuasi uchun patent oladi. Markonining ixtirosi qabul qilish va uzatish majmuasidan iborat edi. U uzatish moslamasida Popovning priyomnigi singari antennadan foydalandi. Markoni qabul qilish va uzatish moslamalarining ikkalasiga ham antenna o‘rnatdi. Priyomnikning sezgirligi yuqori edi. Aslida, Markoni Popovning ixtirosini yanada yuqori pog‘onaga ko‘targandi.

Katta moliyaviy yordam olgan Markoni o‘z ixtirosini yanada rivojlantirishga erishdi va uni amaliyotga joriy etdi. Xabar uzatish masofasi ham uzayaverdi. Markoni birinchi bo‘lib, okean uzra radioxabar uzatishga muvaffaq bo‘ldi. Italiyalik yosh ixtirochi amalda radioaloqa tizimini joriy etib, mazkur sohaga munosib ulush qo‘shdi.

Angliyalik Oliver Lodj radio ixtirosiga yaqinroq yondashdi. U elektromagnit to‘lqinining tarqalishi va ushlab olish muammosini o‘rtaga tashladi. Boshqalar qatori Popov ham Lodjning bu g‘oyasi va tajribasini amalda sinab ko‘rdi. Popov «chaqmoq razryadlarini uzoq masofada turib qayd etuvchi» deb nomlangan qurilmani namoyish etdi.

radio_7_08_2013_2

Aleksandr Popov

Mazkur ixtirochi-olimlar A. S. Popov va G. Markonining insoniyat taraqqiyotidagi bebaho kashfiyotlari yuksak baholanib, YUNESKO 28-Bosh konferensiyasining qaroriga muvofiq, 1995-yilda jahonda «Radioning 100 yilligi» nishonlandi. Shu tariqa, radio ixtirosi, radioaloqa texnologiyalari va radioeshittirish sohasining taraqqiyotiga munosib baho berildi.

Buyuk ixtirochilarning mehnatlari mahsulidan butun jahon miqyosida keng foydalanish maqsadida 1902-yildayoq Rossiya Pochta va telegraf boshqarmasi Angliya «Markoni» radiotexnika firmasi bilan hamkorlikda tijorat radiostansiyalarini qurish, xalqaro konvensiyalarga barcha davlatlardagi ochiq dengizlarda harakatlanayotgan dengiz kemalarini dengiz qirg‘oqlari bilan aloqa qilish imkoniyatlari bilan ta’minlashga chaqirdi. 1912-yilda umumiy foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lgan va Rossiya janubidagi dengiz kemalarini Aleksandrovsk–Petrovsk portlari bilan bog‘lovchi radiotelegraf liniyalari ishga tushirildi, natijada dengiz kemalarini Kaspiy dengizining o‘ng va chap qirg‘oqlari bilan aloqa o‘rnatish bo‘yicha imkoniyatlar yaratildi.

1915-yilda birinchi marotaba mamlakatimizda, Toshkent shahrida katta quvvatli, uchqunli, qabul qilish-uzatish radiostansiyasi qurilib, ishga tushirildi. Katta elektromagnit bilan uchqunli razryad bo‘lishi ta’minlandi. Uning quvvat bazasi akkumulyator batareyasi va ikkita 160 kvt’li dizel generatordan iborat edi.

radio_7_08_2013_3

Qalin simlar tizimi bilan nurli antennalar orqali o‘rnatilgan oltita 90 metrli metall machta «Simens-Galske»firmasi tomonidan loyihalangan va qurilgan edi.

Radiostansiyani qurish uchun kerak bo‘ladigan 60 gektarli yer maydoni temir yo‘l vokzalidan uzoq bo‘lmagan, shahar chegarasiga yaqin bo‘lgan joydan tanlandi. Bu radiostansiyani qo‘riqlash va xizmat ko‘rsatish vazifasi radiostansiyadan uzoq bo‘lmagan harbiy polkning xazinachisiga yuklandi. Birinchi radiogramma Moskva–Toshkent yo‘nalishi bo‘yicha harakatlanayotgan poyezd haqida edi.

Davr talabiga ko‘ra soha faoliyati markazlashtirildi. Mahalliy aloqachilarga yordam ko‘rsatish uchun 1920-yilda Moskvadan Narkompochtel vakili 5 nafar radiotelegrafist, 2 nafar elektrotexnik hamda 10ta radiouskunalar bilan mamlakatimizga yuborildi. Apparatlar Samarqand, Xiva, Marg‘ilon, Farg‘ona shaharlariga o‘rnatilib, ular orqali hududlar hamda Rossiya Federatsiyasining boshqa shaharlari bilan mustahkam aloqa qilish imkoniyatlari yaratildi.

Shoshilinch ravishda boshqa markaziy shaharlar, Kaspiy dengizi va ular orqali Baku va mamlakatimizga radioaloqa liniyalari o‘rnatildi. 1919-yil dekabr oyidan boshlab, Moskvadan radiostansiya efirga Rossiya telegraf agentligining yangiliklarini uzata boshladi. Toshkentdan esa javob telegrammasi «Ovoz tiniq, baland, hatto telefon membranasiga urayapti» degan mazmundagi matn yuborildi.

O‘zbekistonda 1924-yildan boshlab, radioaloqa qisqa muddatlarda, tezlik bilan jadal rivojlana boshladi. Shu yillarda radiostansiyalarda tajribali sinov ishlari olib borildi. O‘zbekistonda 1927-yil 11-fevralda radioeshittirishlarning tashkil etilgan yoki «tug‘ilgan kuni» deb belgilandi, sababi shu kuni yangi Toshkent radiostansiyasining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tgan edi. 1929-yil sentabr oyida Toshkent shahrida Toshkent radiomarkazi ishga tushgan bo‘lib, bu markazning ochilishi respublikada radioeshittirish ishlarining rivojlanishiga katta asos bo‘ldi.

Respublikada berilayotgan radioeshittirishlar ko‘lami kengaytirilib borilishi, 1931-yilda Toshkentda Radioeshittirish Qo‘mitasining tashkil etilishiga asos bo‘ldi. Keyinchalik ushbu Qo‘mita Davlat Radiokomitetiga aylantirildi.

Vaqt o‘tgan sayin Respublikada radionuqtalarning soni ko‘payib, jumladan, klub va choyxonalarda, qishloq xo‘jaligi sohasida va mashina-traktor stansiyalarida, maktablarda tashkil etildi. Bundan tashqari, shaxsiy radionuqtalar qo‘yila boshladi. Shunday qilib, radio madaniyatning eng muhim sohasiga aylana bordi.

1934-yilga kelib, respublika aholisi har kuni 7,5 soat ichida musiqali (49,3%), adabiy-dramatik (4,4 %), bolalar uchun (26%), o‘quv-ta’limiy (6,6%), axborot (13,7%) ruknidagi eshittirishlarni tinglash imkoniyatlariga ega bo‘ldilar. Qishloq joylarida ham radioaloqasi sohasi keng ko‘lamda rivojlana boshladi.

1935-yilda Toshkent viloyati Do‘rmon aholi punktida 30ta qisqa to‘lqinli qabul qilish antennalari bilan ta’minlangan, 60 gektar yerni egallagan, 2-sonli qabul qilish radiostansiyasi ishga tushirildi. Shuningdek, Yalang‘och aholi punktida 15ta antenna bilan jihozlangan 16 gektarli yerga joylashtirilgan 4-sonli radiostansiya ekspluatatsiyaga qabul qilindi.

Qabul qilish radiostansiyalarining ishga tushirilishi bilan bir qatorda, shu yil Yunusobod mavzesida 5-sonli uzatish radiostansiyasi qurildi. Bu radiostansiya 41 gektarli yerga joylashgan bo‘lib, unga 16ta qisqa to‘lqinli qabul qilish antennalari va 11 dona 5dan 20 kvt quvvatgacha bo‘lgan uzatish antennalari joylashtirildi. Natijada barcha davlatlar poytaxtlari bilan aloqa bog‘lash uchun radioaloqa kanallari tashkil etildi.

1940-yilda katta quvvatli 1-radiostansiya asosida Toshkent radioaloqasi va radioeshittirish direksiyasi tashkil etildi hamda ushbu direksiya 1941-yil 27-martda O‘zbekiston radioaloqasi va radioeshittirish direksiyasiga aylantirildi. Radio xizmatidan keng ko‘lamda foydalanish imkoniyatlari katta obyektlar «Langar» kanali, Katta Farg‘ona kanali qurilishida o‘z samarasini berdi. 1940-yilning oxirlariga kelib, O‘zbekistonda radionuqtalarning soni 72 mingtaga yetdi.

1941–1945 yillarda radiostansiya jamoasi radioaloqa va radioeshittirish uskunalarining uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun juda katta hissa qo‘shdi hamda avtomashinalarni harakatdagi radiostansiyalar bilan ta’minladi. Shuningdek, Moskva shahrida katta quvvatli radiostansiyasi qurilishida ishtirok etdilar.

Toshkent viloyatining Toshkent tumanidagi O‘rtaovul mavzesida katta quvvatli radiotarqatish stansiyasini qurish uchun 87,92 gektar yer ajratildi va qurilish ishlari boshlab yuborildi. Qurilish ishlari boshlanib, ikkita mustaqil ishlaydigan 6 kvoltli elektruzatgich Bo‘zsoy kaskad GES’ning 14 va 18-bo‘linmalari o‘rnatildi.

1949-yil dekabr oyida yuqoridagi obyektlardagi qurish-montaj va moslashtirish ishlari yakunlandi va 1950-yil 1-yanvardan boshlab, katta quvvatli RV-154, 150 kvt’li, uzun to‘lqinli diapazon bilan ishlatishga mo‘ljallangan radioto‘lqinlar uzatgichini qurish ishlari boshlandi. Antennalar balandlikka mo‘ljallangan metall machta bilan qurildi. Mazkur radiostansiya orqali uzatilayotgan birinchi dasturni O‘zbekiston hududiga (Buxorogacha) va chegaradosh respublikalarga ham uzatish imkoniyati yaratildi.

O‘tgan asr 50-yillaridan keyin mazkur aloqa sohasi jadal rivojlandi va mamlakatda, ayniqsa, qishloq va olis masofalarda joylashgan aholi hududlarida radiofikatsiya ishlariga katta e’tibor qaratildi. Barcha joylarda radiouzellar barpo etilib, 1960-yillargacha ularning soni 470dan oshib ketdi. Hukumat Qaroriga muvofiq respublikada 1963-yilga kelib, radiouzellar sifatini yaxshilash maqsadida yagona radiofikatsiyalash tarmog‘i tashkil etildi. «Aloqa tarixi muzeyi»ning ikkinchi qavatida radio va radioaloqasi tarixiga oid ko‘plab eksponatlarni ko‘rish mumkin.

radio_7_08_2013_4

Ma’lumki, XX asr oxirlariga kelib, radioaloqa sohasida keskin o‘zgarishlar amalga oshirildi. Barcha mamlakatlar qatori respublikamizda ham ko‘plab radiostansiyalar qurildi. Radio uskunasining ham yangidan-yangi turlari kashf etilib, yanada takomillashib bordi. Radio boshqa uskunalar masalan, televizor, telefon, transport va boshqa qurilmalar asosida ham o‘rnatilib, baralla yangrayotganining guvohi bo‘lmoqdamiz. Qo‘limizdagi mobil telefonning tugmasini bosib, sevimli radioeshittirishlarimizni tinglay olamiz.

Shu bilan birga, radio o‘z eshittirishlari mazmunining boyib, tezkor yangiliklardan xabardor qilib turishi bilan ham insoniyatning tunu-kun hamrohi, yaqin maslahatchisi, ishda hamkor, do‘stiga aylanib qolgan. Tong sahardan beriladigan yoqimli ohanglari, foydali eshittirishlari bilan ma’naviy oziqa manbai sifatida inson hayotining mazmun-mohiyatini to‘ldiradi.

radio_7_08_2013_5

Mamlakatimiz mustaqilligi e’lon qilinishi bilan hayotimiz mazmuniga davlat radiostansiyalaridan tashqari FM radiostansiyalaridan eshittirishlar ham kirib keldi. Kun sayin ularning soni ortib, sifati bo‘yicha o‘zaro raqobat muhitida ishlay boshladi. Odatda, har tong kunimizni radio sadolari bilan boshlaymiz. Qandaydir yoqimli yangilik yoki kuy-qo‘shiq ohanglarini tinglab, o‘qish va ishga otlanamiz. Bu ohanglar kun davomida qalbimizni ruhlantirib, ilhom baxsh etadi. Qayda bo‘lmaylik, uyda, transportda, ish joylarida hatto mobil telefonimiz vositasida bo‘lsa ham radioeshittirishlari doimo bizga hamroh bo‘ladi.

Maqola «Aloqa tarixi muzeyi» va infoCOM.UZ jurnalining hamkorlikdagi loyihasi asosida tayyorlandi.

Orphus system