Аloqa sohasining elektr ta’minoti

Aloqa sohasining faoliyatida turli telekommunikatsiya apparatlar (ma’lum sig‘imli telefon stansiyalari, serverlar, kommutatorlar va boshqalar)dan foydalaniladi. Bunday qurilmalar doimiy ishchi holatida bo‘ladi va uzluksiz elektr manbaasi bilan ta’minlanishi zarur.

Telekommunikatsiya apparatlari uchun birlamchi manbai ta’minoti sifatida elektr tarmog‘idan foydalaniladi. Elektr energiyasining ikkilamchi manbaa ta’minoti sifatida akkumulyatorlarning zaxiralangan energiyasidan foydalaniladi va shu qatorda dizel generatorlari, shamol generatorlari, quyosh energiyalaridan foydalanish ham mumkin. Elektr tarmog‘idan olinadigan energiya yordamida, telekommunikatsiya apparatlari ishlaydi va akkumulyatorlarga energiya zaxirasi yig‘iladi. Ikkilamchi energiya manbai zaxirasini saqlash uchun, doimiy manba ta’minoti elektr tarmog‘idan olinadi. Elektr tarmog‘ida energiya ta’minotining uzilishi yuz berganda telekommunikatsiya apparatlari ikkilamchi manbai bilan ta’minlanadi.

Elektr tarmog‘idagi bir fazali o‘zgaruvchan ~220V kuchlanishdan foydalanib, telekommunikatsiya apparatlarini manba bilan ta’minlash mumkin. Fazalararo o‘zgaruvchan ~380V kuchlanishni hosil qiladigan uch fazali elektr tarmog‘ining nolga nisbatan har bir fazasidagi o‘zgaruvchan ~220V kuchlanishdan foydalanib, umumiy quvvatdagi energiyani telekommunikatsiya apparatlariga ulash, bugungi kunda amaldagi ishlardan biridir.

«O‘zbektelekom» AK’ning filiallarida (masalan: Toshkent, Andijon, Surxondaryo, Sirdaryo, Navoiy va boshqa filiallarida) ZTE, Huawei nomli avtomat telefon stansiyalari mavjud va bu stansiyalar o‘zgarmas –48V kuchlanish bilan ishlaydi. Telefon stansiyasini manba bilan ta’minlash uchun, elektr tarmog‘idagi o‘zgaruvchan ~220V kuchlanishdan foydalaniladi. Buning uchun o‘zgaruvchan ~220V kuchlanishni, o‘zgarmas –48V kuchlanishga o‘zgartiradigan, impulsli kuchlanishni o‘zgartirgich(IKO‘)lar manba ta’minoti sifatida ishlaydi. IKO‘larning o‘zgaruvchan ~220V kuchlanishga ulanadigan klemmalari, kirish klemmalari deyiladi. Stansiyaga o‘zgarmas –48V kuchlanish uzatadigan klemmalari, chiqish klemmalari deyiladi.

Umumiy iste’mol quvvati P bo‘lgan Huawei telefon stansiyasini manba bilan ta’minlash uchun, har birining umimiy chiqish quvvati 0.2P bo‘lgan beshta IKO‘ qurilmalaridan foydalanilgan. Telefon stansiyasining –48V kuchlanish ulanadigan kirish klemmalariga, IKO‘ning –48V kuchlanish beradigan chiqish klemmalari ulangan. Stansiyaning zaruriy iste’mol quvvati Pni, chiqish quvvati 0.2P bo‘lgan IKO‘lar yordamida tashkil qilish uchun, IKO‘larning chiqish klemmalari parallel ravishda ulangan (1-rasm).

IKO‘lar, o‘zgaruvchan ~220V kuchlanishli bir fazali elektr tarmog‘iga ulanishga mo‘ljallangan. Iste’molchilarga elektr tarmog‘idagi kuchlanishning belgilangan me’yorda bo‘lishiga hech bir tashkilot tomonidan kafolat berilmaydi, shu sabab telefon stansiyasini me’yoriy bir fazali o‘zgaruvchan ~220V kuchlanish bilan ta’minlashning imkoni yo‘q. Telefon stansiyasi uchun uch fazali elektr tarmog‘idan foydalanish, tarmoqdagi energiya uzilishlari vaqtidagi kamchiliklarni qisman to‘ldirishi mumkin, ya’ni A, B, C fazalardan birortasida kuchlanish qisqa vaqt bo‘lmaganda, boshqa fazalarning birida kuchlanish mavjudligi saqlanishi mumkin. Demak A, B, C fazalardan birida kuchlanish qisqa muddat bo‘lmaganda ham telefon stansiyasi birlamchi energiya bilan ta’minlanadi.

Huawei telefon stansiyasini beshta IKO‘ qurilmalari yordamida uch fazali elektr tarmog‘iga ulash uchun dastlab, ikkita IKO‘ning kirish klemmalari parallel ravishda, A fazaga ulanadi. B fazaga keyingi esa ikkita IKO‘ning kirish klemmalari parallel ravishda ulanadi. Oxirgi beshinchi IKO‘ning kirish klemmasi C fazaga ulanadi (2-rasm).

Bunday ulanishlar ko‘p turdagi telekommunikatsiya apparatlari va telekommunikatsiya apparatlari uchun xizmat qiladigan ikkilamchi energiya ta’minoti (UPS) qurilmalariga tegishlidir. Bugungi kunda aholiga aloqa sohasida kam xarajatli bo‘lgan sifatli xizmat ko‘rsatish, sohaning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Tasodifiy holatlarga ko‘ra telekommunikatsiya apparatlarining ishdan chiqishi, xizmat sifatining pasayishiga olib keladi va albatta ishdan chiqqan qurilmalarni tezkorlik bilan foydalanishga tayyorlash soha xodimlaridan qo‘shimcha mehnatni talab qiladi. Bu esa ortiqcha muammo, vaqt va xarajatlarni yuzaga keltiradi.

Har bir ishlab chiqaruvchi korxonalar o‘zlari ishlab chiqargan IKO‘ uchun kirish kuchlanishining me’yorini belgilaydi (kirish kuchlanishi 220V ±10%,±15%, ±20%, ±25%). Belgilangan me’yorda bo‘lmagan kuchlanish IKO‘ ning ishdan chiqishiga olib keladi. Uch fazali elektr tarmog‘ining barcha fazalaridagi kuchlanish, IKO‘ larning ishlashi uchun me’yorda bo‘lganida, har birining quvvati 0.2P bo‘lgan beshta ta’minot qismi, telefon stansiyasini P quvvatdagi energiya bilan muammosiz ta’minlaydi.

Agar faqat A fazada kuchlanish me’yordan oshib ketsa, u holda A fazaga ulangan ikkala IKO‘larning elementlari katta tok oqimiga bardosh bera olmay, kuyib ishdan chiqadi. A fazadagi kuchlanish me’yordan kamayib ketishi natijasida, A fazaga ulangan IKO‘larning barqarorlashtirish qismi yaxshi ishlamaydi va natijada chiqishdagi kuchlanish oshib ketadi yoki IKO‘ elementlari kuyib ishdan chiqadi.

Bunday holatlarda P quvvatdagi energiya talab qiladigan stansiyani, B va C fazalarga ulangan uchta IKO‘lar energiya bilan ta’minlaydi va umumiy IKO‘larning quvvati 0.6P ga teng bo‘ladi (3-rasm).

A fazada kuchlanish bo‘lmaganda birinchi va ikkinchi IKO‘lar hech qanday funksiya bajarmaydi. A fazada bo‘lgan holat B faza uchun ham sodir bo‘lishi mumkin.

Agar ish jarayonida faqat C fazada kuchlanish me’yordan oshib ketsa, C fazaga ulangan IKO‘ning elementlari katta tok oqimiga bardosh bera olmay kuyib ishdan chiqadi. C fazada kuchlanish me’yordan kamayib ketishi natijasida, C fazaga ulangan IKO‘ning barqarorlashtirish qismi yaxshi ishlamaydi va natijada chiqishdagi kuchlanish oshib ketadi yoki IKO‘ elementlari kuyib ishdan chiqadi. Mazkur holatlarda P quvvatdagi energiya bilan ta’minlash zarur bo‘lgan stansiyani, to‘rtta A va B fazalarga ulangan IKO‘lar manbai bilan ta’minlaydi va umumiy IKO‘larning quvvati 0.8P ga teng bo‘ladi (4-rasm).

C fazada kuchlanish mavjud emasligida sodir bo‘lishi mumkin. Agar ish jarayonida A va B fazalar kuchlanishi me’yordan oshib ketsa, A va B fazalarga ulangan IKO‘ning elementlari katta tok oqimiga bardosh bera olmay, kuyib ishdan chiqadi. A va B fazalar kuchlanishi me’yordan kamayib ketishi natijasida, A va B fazalarga ulangan IKO‘ning barqarorlashtirish qismi yaxshi ishlamaydi va chiqishdagi kuchlanish oshib ketadi yoki IKO‘ elementlari kuyib ishdan chiqadi.

Bunda C fazaga ulangan chiqish quvvati 0.2P bo‘lgan bitta IKO‘, P quvvatdagi energiya talab qiladigan telefon stansiyasini manbaa bilan ta’minlaydi (5-rasm) va IKO‘ning quvvati, iste’molchi talab qiladigan quvvatdan besh barobar kam 0.2P bo‘ladi.

Faqat C fazaga ulangan IKO‘ bilan telefon stansiyasini ta’minlash jarayonida to‘rtta IKO‘ning foydali ish koeffitsiyenti nolga teng bo‘ladi. Demak, yuqoridagi rasmlardan va ta’riflardan xulosa qilinganda A, B va C fazalardan biri yoki ikkitasida kuchlanish me’yori o‘zgarsa, IKO‘lar ishdan chiqishi mumkin. Fazalardan birida kuchlanish bo‘lmaganda, IKO‘ ortiqcha yuklama ta’sirida qoladi va belgilangan tok oqimidan ko‘p bo‘lgan tok oqimiga bardosh bera olmay, uzoq vaqt ishlamasdan qizish natijasida elementlari kuyib ishdan chiqadi.

Umumiy xulosa sifatida Huawei telefon stansiyasining IKO‘ manba ta’minoti qismi, foydalanish vaqtida elektr tarmog‘ining me’yorda bo‘lmasligi ta’sirida uning elementlari kuyib, ishdan chiqadi va yaroqsiz bo‘lib qoladi. IKO‘ ta’minot qismlari xorijiy davlatlarda ishlab chiqarilgani sabab, bugungi kunda ta’mirlash jarayonida ba’zi muammolarni yuzaga keltirayapti. IKO‘ larning to‘liq chizmalari yo‘qligi bitta muammo bo‘lsa, ikkinchi muammo uning ishdan chiqqan elementlarini yangisiga almashtirib joyiga o‘rnatish, ya’ni IKO‘ ishdan chiqqanda uning doim bir xil turdagi elementlari (radiodetallari) emas, balki har xil turdagi elementlarning kuyib ishdan chiqishi bilan bog‘liq. Bunday vaziyatda tashkilot tomonidan ko‘p turdagi radiodetallar zaxirasini tashkil qilish ortiqcha mehnat, ortiqcha vaqt va ortiqcha xarajatlarni talab etadi. Bunday noxush holatlarga chek qo‘yish uchun ma’lum xossalarga va algoritmlarga asoslanib ishlaydigan mikroelektron-avtomat qurilmasini yaratish lozim.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan fan va texnologiyalarni rivojlantirish, yangi texnikalarni yaratish, ilmiy-texnika salohiyatini kuchaytirish uchun bir qancha qaror va farmonlar e’lon qilingan hamda Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish uchun xizmat qiladigan maxsus fond tashkil qilingan. O‘zbekiston Aloqa va axborotlashtirish agentligi hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Fan va Texnologiyalarni rivojlantirishni muvofiqlashtirish Qo‘mitalari tomonidan texnika va texnologiyalarni rivojlantirish ishlari tanlovlar asosida amalda bajarilib kelinayapti. Yuqorida aytib o‘tilgan muammolarning yechimini topish uchun, yangi ilmiy-texnik yechim bera oladigan loyihalarga tanlov e’lon qilish, eng ishonchli ilmiy — loyihalarni saralab olish uchun imkon beradi. Bu tanlovlarni yuqorida aytib o‘tilgan vakolatli tashkilotlar amalga oshiradi.

Yangi yaratiladigan mikroelektron — avtomat (MEA) telekommunikatsiya apparatlari hamda Huawei telefon stansiyasi ta’minoti qismining (blok pitaniya) elektr tarmog‘i bilan bog‘liq muammolari ilmiy-texnik yechim topadi. TATUning fizika kafedrasida ishlab chiqilgan, «Elektr apparatlarini elektr tarmog‘i kuchlanishning keskin o‘zgarishidan himoya qiluvchi qurilmani yaratish» nomli ilmiy loyiha, 2010-yilda O‘zAAA tomonidan e’lon qilingan tanlovda, dolzarb ilmiy loyiha sifatida O‘zAAA’ning 2011-yil 28-yanvardagi 32-son buyrug‘iga muvofiq tasdiqlangan. Kelajakda yaratilishi lozim bo‘lgan MEA qurilmasi yuqorida aytib o‘tilgan ilmiy loyihaning ba’zi qismlariga asoslanib ishlab chiqiladi.

MEA qurilmasi uch fazali elektr tarmog‘i bilan va bir fazali elektr tarmog‘iga mo‘ljallangan iste’molchi orasiga o‘rnatiladigan ma’lum funksiya bajaradigan qurilmadir (6-rasm). MEA qurilmasida elektron kalitlar, mikroprotsessor, displey, boshqaruv paneli, o‘lchash qismi, xotira qismi, manba ta’minoti qismi, kirish hamda chiqish klemmalari mavjud. Kirish klemmalari uch fazali elektr tarmog‘iga ulanadi va chiqish klemmalari orqali bir fazali elektr energiyasi iste’molchilarga uzatiladi. MEA qurilmasi ishlash vaqtida uch fazali elektr tarmog‘idagi kuchlanishni doimiy nazorat qiladi.

Elektr tarmog‘idagi kuchlanish joylarga qarab har xil bo‘ladi, ba’zi joylarda o‘zgaruvchan ~220V kuchlanish ±10%ga, ba’zi joylarda ±50% gacha o‘zgarishi mumkin. Tasodifiy holatlarda esa tarmoqda kuchlanish keskin oshishi mumkin yoki umuman kuchlanish bo‘lmasligi mumkin. Shularni e’tiborga olgan holda, MEA qurilmasida maxsus taqqoslash qismi ishlab chiqilgan. Taqqoslash jarayonini amalga oshirish uchun MEA xotirasiga kuchla-nishning yuqori va pastki qiymatlari boshqaruv paneli yordamida yoziladi. MEA xotirasiga yozilgan kuchlanishning yuqori qiymati MEA qurilmasi uchun yuqori qiymat atamasini bildiradi. MEA xotirasiga yozilgan kuchlanishning pastki qiymati MEA qurilmasi uchun pastki qiymat atamasini bildiradi. Qurilma ishga tushganda dastlab elektr tarmog‘idagi kuchlanish o‘lchanadi va o‘lchashdan olingan qiymat sinxron ravishda, xotiraga o‘rnatilgan yuqori va pastki qiymatlar bilan taqqoslanib, natijada elektron kalitlar boshqariladi. O‘lchangan kuchlanish qiymati MEA qurilmasining yuqori va pastki qiymatlari oralig‘iga mos bo‘lsa, bu holda elektr tarmog‘i fazasidagi kuchlanish me’yorda bo‘ladi.

O‘lchangan kuchlanish qiymati, MEA qurilmasining yuqori qiymatidan katta bo‘lsa yoki pastki qiymatidan kichik bo‘lsa, bunday holat MEA qurilmasi uchun, kuchlanish me’yorining o‘zgarishi deb ta’riflanadi.

MEA qurilmasi uch fazali elektr tarmog‘iga ulanganda, qurilmadagi o‘lchash qismi yordamida, A fazadagi kuchlanish o‘lchanadi. A fazadagi kuchlanish qiymati me’yorda bo‘lsa, iste’molchi elektron kalit yordamida A fazaga ulanadi. Agar iste’molchi ulangan fazadagi kuchlanish me’yori o‘zgarsa, B fazadagi kuchlanish qiymati o‘lchanadi va olingan natija MEA qurilmasidagi tegishli qiymatlar bilan taqqoslanadi. Taqqoslash natijasida B fazadagi kuchlanish me’yordaligi aniqlansa, iste’molchi elektron kalit yordamida B fazaga ulanadi. Agar B fazada ham kuchlanish me’yorda bo‘lmasa, u holda, C fazadagi kuchlanish o‘lchanadi. C fazadagi kuchlanish qiymati me’yorda bo‘lsa, iste’molchi elektron kalit yordamida C fazaga ulanadi.

Iste’molchi B fazaga elektron kalit yordamida ulangan vaqtda shu fazadagi kuchlanish me’yori o‘zgarsa, C fazadagi kuchlanish qiymati o‘lchanadi va olingan natija MEA qurilmasidagi tegishli qiymatlar bilan taqqoslanadi. Taqqoslash natijasida C fazadagi kuchlanish me’yordaligi aniqlansa, iste’molchi elektron kalit yordamida C fazaga ulanadi. Agar C fazada ham kuchlanish me’yorda bo‘lmasa, u holda, A fazadagi kuchlanish o‘lchanadi. A fazadagi kuchlanish qiymati me’yorda bo‘lsa, iste’molchi elektron kalit yordamida A fazaga ulanadi.

Iste’molchi C fazaga elektron kalit yordamida ulangan vaqtda shu fazadagi kuchlanish me’yori o‘zgarsa, A fazadagi kuchlanish qiymati o‘lchanadi va olingan natija MEA qurilmasidagi tegishli qiymatlar bilan taqqoslanadi. Taqqoslash natijasida A fazadagi kuchlanish me’yordaligi aniqlansa, iste’molchi elektron kalit yordamida A fazaga ulanadi. Agar A fazada ham kuchlanish me’yorda bo‘lmasa, u holda, B fazadagi kuchlanish o‘lchanadi. B fazadagi kuchlanish qiymati me’yorda bo‘lsa, iste’molchi elektron kalit yordamida B fazaga ulanadi.

Uch fazali elektr tarmog‘ining hammasida kuchlanish me’yori bo‘lmasa, iste’molchi elektron kalit yordamida elektr tarmog‘idan uziladi.

Yuqoridagi algoritm asosida ishlaydigan MEA qurilmasi telekommunikatsiya apparatlari hamda Huawei telefon stansiyasi ta’minoti qismining (блок питания) elektr tarmog‘i bilan bog‘liq bo‘ladigan muammolariga ilmiy-texnik yechim bo‘ladi. Natijada, ortiqcha xarajatlar, vaqtlar va ikkilamchi manbaa ta’minotlari zaxiralari tejaladi. Shu bilan birga, aloqa sohasida ishonchli hamda kafolatli xizmatlar amalga oshiriladi.

Qo‘shimcha ma’lumot sifatida shuni aytish mumkinki, Respublikamizning deyarli hamma hududlarida zamonaviy telefon stansiyalari o‘rnatilib, foydalanib kelinayapti. Bugungi kunda, avvalgi telefon stansiyalarini manba bilan ta’minlash uchun foydalanilgan uch fazali katta quvvatdagi dizel generatorlaridan, hozirgi zamonaviy telefon stansiyalari uchun ham manbai ta’minoti sifatida foydalaniladi. Yangi zamonaviy telefon stansiyalari avvalgilariga nisbatan bir necha barobar kam bo‘lgan elektr energiyasini talab qiladi. Demak, mantiqiy hisoblan-ganda dizel yoqilg‘isi bir necha barobar kam sarf bo‘ladi va tejaladi. Lekin hozirgi vaqtda amalda bunday holat kuzatilmayapti. Hali ham katta quvvatdagi uch fazali generatorlardan foydalanilayapti va yoqilg’i zaxirasi uchun tejash ishlari bajarilmayapti. Agar telefon stansiyalari yoki telekommunikatsiya apparatlari uchun MEA qurilmasidan foydalanilsa, katta quvvatdagi uch fazali dizel generatorlarini kichik quvvatdagi bir fazali benzogeneratorlarga almashtirish mumkin va bu Respublika bo‘yicha hisoblanganda, tashkilotlar yil davomida yoqilg’iga sarflaydigan katta miqdordagi xarajatlarini kamaytirib, moliyaviy tejamkorlikni tashkil qiladi.

MEA qurilmasidan, xalq xo‘jaligida va barcha turdagi ishlab chiqarish korxonalarida, yengil va og‘ir sanoatlarda uch fazali, ikki fazali, bir fazali elektr tarmog‘i yordamida ishlaydigan radioelektron apparatlari hamda telekommunikatsiya qurilmalari uchun foydalanish mumkin. MEA qurilmasidan foydalanilganda birlamchi energiya ta’minotidan maksimum foydalanish mumkin va kuchlanishning o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolar bo‘lmaydi.

Orphus system