Ta’lim jarayonida AKT va undan foydalanishda pedagog-mutaxassislarning vazifalari
06.07.2012
Rukn: Sharh va fikr-mulohazalar.
Muallif: Shohista Samaraova, Ziyatova Go‘zal.

Jamiyat va ta’limni axborotlashtirish jarayonlarini jadallashtirish sharoitlarida o‘quvchilar bilan dars mashg‘ulotlarini raqamli vositalardan foydalanib, zamonaviy raqamli kommunikatsiya muhitida o‘tkazish katta samara beradi. Kichik yoshdagi o‘quvchilarni axborot va kommunikativ texnologiyalarga (AKT) o‘rgatish va ularni to‘g‘ri qo‘llash qobiliyatini boshlang‘ich umumta’lim bosqichidagi universal o‘quv faoliyatlari bilan uyg‘unlikda shakllantirish, uning samaradorligini ta’minlashning muhim elementi hisoblanadi.

Shuning uchun boshlang‘ich umumta’lim bosqichida universal o‘quv faoliyatlarini shakllantirish uchun quyidagilarga: har qanday faoliyatlarga kiruvchi AKT’ni qo‘llash sohasidagi elementlar bilan tanishtirish, AKT-savodxonligi elementlari hisoblangan texnologik ko‘nikmalar alohida emas, balki idrok etish va kommunikativ masalalarni hal etish uchun ularni qo‘llash bilan birgalikda shakllantirilishiga e’tibor qaratish zarur.

AKT vositalaridan foydalanish universal o‘quv faoliyatlarini tartibsiz shakllantirishdan maqsadga yo‘nalgan va reja asosida shakllantirishga o‘tishga yordam beradi. Albatta, universal o‘quv faoliyatlarining shakllanganligini baholashda AKT keng qo‘llanilishi mumkin (va kerak). O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘z faoliyatlarini hamda natijalarini rejalashtiradigan, shuningdek, qayd etadigan axborot-ta’lim muhiti ularni shakllantirish uchun juda muhim ahamiyatga ega.

AKT-bilimdonligiga boshlang‘ich sinflarda yosh bo‘yicha ehtiyojlari va imkoniyatlari doirasida AKT vositalaridan va axborot manbalaridan foydalanib, o‘quv masalalarini hal qilish qobiliyati sifatida o‘quv AKT-bilimdonligini ajratib ko‘rsatish kerak. Kichik yoshdagi o‘quvchining umumiy (umumfoydalanuvchilik) AKT-bilimdonligi uning bir qismi hisoblanadi. Ko‘pchilik hollarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari umumiy AKT-bilimdonligi elementlarini ulardan kattalar kundalik hayotlarida va kasbiy faoliyatlarida foydalanishlari darajasida o‘zlashtiradilar.

AKT-savodxonligini shakllantirish masalasining hal etilishi faqat alohida o‘quv fanlari dasturlarida emas, balki, o‘quv faoliyatida mohiyati jihatidan bog‘liq bo‘lgan universal bilimdonlikni shakllantirish bo‘yicha dasturlar doirasida qayd etilishi kerak.

Shaxsiy bilim faoliyatlarida fanlarni o‘zlashtirishda quyidagi:
• axborotga tanqidiy munosabatda bo‘lish va uni tanlab qabul qilish;
• boshqalar shaxsiy hayotlari haqidagi axborotni va axborot natijalarini hurmat qilish kabi xislatlarni shakllantirishga e’tibor qaratiladi.

O‘quv faoliyatlarini o‘zlashtirishda quyidagilar ta’minlanadi:
• axborot muhitida amalga oshiriladigan faoliyatlar sharoitlari, borishi va natijalarini baholash;
• amalga oshirilgan faoliyatlarni o‘quvchilarning o‘zlari, uning o‘rtog‘i va o‘qituvchi tomonidan baholash hamda ularni tuzatish uchun raqamli axborot muhitida joylashtirilgan faoliyatlar natijalaridan foydalanish;
• o‘quvchining o‘qishdagi yutuqlari raqamli portfoliosini yaratish.

Idrok etish universal o‘quv fanlarini o‘zlashtirishda AKT umumta’lim universal faoliyatlarida muhim rol o‘ynaydi va pedagog-mutaxassislarning asosiy vazifalari quyidagilar: o‘quvchining individual axborot arxivlarida, ta’lim muassasasi axborot muhitida, axborot ta’lim resurslari mintaqaviy zahiralarida axborot izlashni o‘rgatish; atrof-olam va ta’lim jarayoni haqida axborotlarni qayd etish (yozib olish), jumladan, audio va video yordamida (o‘quvchilarning ishlarini va boshqalar)ni yozib olish, raqamlashtirishni o‘rgatish; bilimlarni tizimlashtirish, ularni tashkil etish va konseptual diagrammalar, xaritalar, davr yo‘nalishlari va genealogik daraxtlar ko‘rinishida taqdim etish; klaviatura vositasida teriladigan matnlardan iborat gipermedia xabarlar, raqamli ma’lumotlar, tasvirlar va tovushlar, xabar elementlarini yaratishni o‘rgatish; audio-ko‘rgazmali namoyish etish bilan chiqishlar tayyorlash; haqiqiy va virtual konstruktorlar konstruktiv elementlaridan obyektlar va jarayonlar modellarini shakllantirishdan iborat.

AKT kommunikativ o‘quv faoliyatlarini shakllantirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Buning uchun quyidagilardan foydalaniladi:
• gipermedia-xabarlar yaratish;
• audioko‘rgazmali namoyish mahsuloti bilan chiqish;
• jamoali/shaxsiy kommunikatsiyaning borishini qayd etish (audio-video va matnli yozuv);
• raqamli muhitda muloqotlar (elektron pochta, chat, videokonferensiya, forum, blog).

O‘quvchilarning AKT’dan to‘g‘ri foydalana olish malakalarini shakllantirish tizimli-faoliyatli yondashish doirasida, o‘quv rejasi barcha fanlarini o‘rganish jarayonida sodir bo‘ladi, uning natijasi esa, o‘quvchilarni o‘qitish integrativ natijasidan iborat bo‘ladi. Umumlashtirilgan ko‘rinishda bu ushbu dasturda va boshlang‘ich umumiy ta’lim asosiy dasturini o‘zlashtirish rejalashtirilgan natijalarida aks ettiriladi.

AKT-bilimdonligini universal o‘quv fanlari bilan uyg‘unlikda shakllantirish dasturiga kiritilishi ta’lim muassasasiga va o‘qituvchiga har bir fan xususiyatlarini hisobga olib, turli malakalarni o‘zlashtirishda takrorlashlarning oldini olishlariga, turli o‘quv kurslari mazmunini birlashtirishni va sinxronlashtirishni amalga oshirishlariga imkon beradi. Axborot bilan ishlash va AKT vositalaridan foydalanishni o‘zlashtirish fakultativ kurslar, to‘garaklar, o‘quvchilarning sinfdan tashqari faoliyatlari mazmuniga ham kiritilishi mumkin. AKT-bilimdonligini shakllantirishning asosiy omillari va ularning mazmuni quyidagilardan iborat.

AKT vositalari. Ko‘rish organlari, nerv tizimi, faoliyat-tayanch apparati uchun xavfsiz bo‘lgan AKT vositalari bilan ishlash ergonomik uslublaridan foydalanish. O‘rnini to‘ldiruvchi mashqlarni bajarish. Fayllar va papkalar tizimini tashkil qilish, fayllardagi o‘zgarishlarni eslab qolish, fayllar va papkalarni o‘zgartirish, faylni chop etish.

Axborotni yozish, qayd etish. Bevosita kameradan, jumladan, raqamli mikroskop, mikrofon, raqamli datchiklardan axborotlarni kompyuterga kiritish. Tasvirlar, matnlarni skanerdan o‘tkazish. Axborotni yozib olish (saqlab qolish). Tasvir ko‘rinishida kiritilgan matnni tanib olish. Foto va video-tasvir qurilmalari, axborotni ko‘chirish, saqlash moslamalari flesh-kartalar bilan asta tanishtirib borish zarur.

Kompyuterda matn yaratish. Bunda klaviaturadan foydalanish va uning yordamida matn yaratib, so‘zlarning to‘g‘ri yozilishi, tinish belgilari, orfografiya qoidalarini o‘zlashtirib borishlari, shu bilan birga matnni saqlash, unga o‘zgartirish kiritish va boshqalarni o‘rganish. Matnni terish bilan ona tili va chet tillarini o‘rganishga intilish.
Grafik ma’lumotlar. Grafik planshetda rasm chizish (tayyor rasmdan nusxa olish, shaxsiy rasmlarni yaratish)ni o‘rganish. Oilaviy shajara daraxtini yaratish.

Matnni tahrir qilish. Matnga o‘zgarishlar kiritish: so‘z yoki matn qismini o‘chirish, almashtirish, o‘rniga qo‘yish va boshqa amallar vositasida matnni tahrir qilish. Tasvirlarni (slayd-shou), video va audio yozuvlarni tahrir qilish.

Axborotni qidirish. Kompyuter lug‘atlaridan biror tushuncha yoki Internetdan axborotni qidirib topish.

Xulosa qilib aytganda, dars jarayonida AKT’dan foydalanishda pedagog-mutaxassislar quyidagilarga:
• o‘quvchining tabiiy motivatsiyasi, ta’lim maqsadlari;
• AKT bilimlarini o‘zlashtirish natijalarini nazorat qilib borish;
• fan sohasi bo‘yicha AКТ’dan foydalanish samaradorligini oshirish;
• fan sohasi bo‘yicha o‘zlashtirishni baholab borishda muhim hisoblangan raqamli portfolioni shakllantirishga e’tibor qaratishlari lozim.

Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq