Ehtiyot bo‘ling: INTERNET!
14.12.2009
Rukn: Tanlovga yuborilgan maqolalar.
Muallif: Alisher Ashurov.

uchastnik Kim nima desin-u, lekin Intenet hayotimizga tobora chuqurroq kirib borib, uni tanib bo‘lmaydigan darajada o‘zgartirib yuboryapti. Shu yerda bir muammo paydo bo‘ladi: tun-u kun hamma murojaat qila oladigan va hatto yosh bolakaylar ham foydalana oladigan axborotlar manbaiga bog‘liq bo‘lib qolishda qanchalik darajada ijobiylik mavjud?

Albatta, Internetning asosiy yutug‘i shundaki, u axborot tashuvchisi hisoblanadi. Axborot esa hozirgi globallashuv davrida neft, gaz, oltin va shu kabi qimmatbaho tabiiy boyliklardan yuqoriroq baholanadi. Axborotga ega bo‘lgan odam hamma narsaga ega bo‘ladi. Biroq borgan sari Internet o‘z zimmasiga yuklatilgan vazifani emas, aksincha undan hech kim kutmagan narsalarni bajarmoqda. Unda joylashgan ma`lumotlar ham doimo foydali bo‘lavermaydi.

Internet tarmog‘i ilk bora paydo bo‘lganda u aynan axborot tarmog‘igina bo‘lgan. Undan boshqa xususiyatlarni talab qilishmagan. Buni amerikalik olimlarning o‘z oldiga ma`lumotlarni uzatishning xavfsiz tizimini yaratish vazifasi qo‘yilgani bilan ham izohlash mumkin.

Bu tarmoq ARPANET(Advanced Research Projects Agency Network) nomini oladi va o‘tgan asrning yetmishinchi yillarida ishlay boshlaydi. U asta-sekinlik bilan oddiy odamlar faoliyatiga ham ta`sirini o‘tkaza boshlaydi. Bunga tobora kichikroq va arzonroq bo‘la boshlagan kompyuterlarning keskin ravishda ko‘payishi sabab bo‘ladi. Ammo, 1984 yilda AQSHda yangi universitet tarmog‘i NSFNet yaratilgach ARPANET o‘z muhimligini yo‘qota boshlaydi va 1990 yilda o‘zi haqida faqat xotira va tarixiy faktlarnigina qoldirib faoliyatini to‘liq to‘xtatadi.

NSFNet tarmog‘iga telefon liniyasi orqali ulanish imkoniyati paydo bo‘lgach ilmiy hodim bo‘lmaganlar, ya`ni oddiy insonlar ham undan foydalana boshlaydi. Bu esa tarmoq rivojlanishini yanada tezlashtiradi: 1993-yilda birinchi brauzer paydo bo‘ladi, 1995-yilda esa NSFNet o‘zining ilmiy ishlariga qaytadi va tarmoq marshrutizatsiyasini hozirda juda ko‘p bo‘lgan oddiy internet-provayderlarga qoldiradi.

Internet tarmog‘i borgan sari yangi odamlarni o‘ziga jalb qila boshladi. Hozirga kelib esa u eng tez rivojlanayotgan OAV lardan biri bo‘lib, yaqin kelajakda televideniye, radio va gazetalarni ham o‘rnini bosishi mumkin va bosyapti ham. Albatta, to‘liq emas, ammo shunisi aniqki, u axborotlarning asosiy manbaiga va kelajak avlodlar uchun asosiy ko‘ngilochar joyiga aylanadi. Shuningdek, Internet umumiydir va u hech kimga tegishli emas. Bu esa uning asosiy yutuqlaridan biridir.

Endi bir o‘ylab ko‘raylik, shu zaylda rivojlanish bizga kerakmi? G‘arbda tarmoqda ko‘p vaqtini o‘tkazayotgan insonlarning o‘limi haqidagi xabarlar ham yetib kelyapti. Internet o‘ziga xos narkotikka aylanib boryapti.

Nima deb o‘ylaysiz, narkotik moddalari va alkogol ichimliklariga ruju qo‘yishdan xavfliroq bog‘lanib qolishlik mavjudmi? Yo‘q, deb javob berib bir tomondan haq bo‘lasiz. Biroq, ulardanda qolishmaydigan kompyuterga bo‘glanib qolishlik ham bor. Barcha o‘ylashi mumkin, bunday bog‘liqlikni hayotga, sog‘likka va atrofdagi odamlarga umuman ta`siri yo‘q, deb. Shunaqamikan? Keling shuni batafsilroq tahlil qilib aniqlab olamiz.

Agar inson kompyuter qarshisida kecha-yu kunduz o‘tirsa, bu hali uni kompyuterga bog‘lanib qolishligi jihatidan ruhiy kasallanganligini bildirmaydi. Agar bu insonning kasbi monitor qarshisda doimo o‘tirishni talab qilsa yoki nogiron insonning boshqa yo‘l bilan muloqot qilish, o‘qish, ishlashga imkoniyati bo‘lmsa, bu tushunarli va normal holat. Unda normal bo‘lmagan holat qaysi?

“Inson kasallangan, u kompyuterga, virtual o‘yinlarga, onlayn muloqotlarga bog‘liq”, deb aniq aytish uchun quyidagi shartlardan hech bo‘lasa bir nechtasi bajarilishi lozim deb o‘ylayman:

• Inson kompyuter qarshisida o‘tkazadigan vaqtini boshqa ishlarga, jumladan, sayrga chiqishga, ota-onasi, do‘stlari, turmush o‘rtog‘i bilan bo‘ladigan jonli suhbatga, darslarni, uy ishlarini bajarishga va shu kabi ishlarga almashtira olmaydi.
• Monitor qarshisida bo‘lmagan vaqtlarida qattiq bezovtalik sezadi, jahldorlik, sal gapga siltab tashlash holati kuzatiladi. Ayrim hollarda jismoniy azoblar (bosh og‘rig‘, behuzur bo‘lishi va hokazo) ham bo‘ladi.
• Oddiy ko‘chadagi suhbatda ham kompyuterlar bilan bog‘liq atamalarni ishlatadi.
• Kompyuter oldida bo‘lmaganda inson klaviaturada ishlayotgandek yoki sichqonchani boshqarayotgandek harakatlarni amalga oshiradi; uxlayotganida kompyuteri buzilib qolganligi haqida yoki undagi ma`lumotlar o‘chib ketganligi haqida yomon tushlar ko‘radi.
• Tarmoqda bo‘lmagan inson doimo bezovta bo‘ladi: yangi elektron xat kelmadimikan, chatda yoki forumdagi biron-bir qiziqarli suhbatni o‘tkazib yubormadimikan, Internetda bo‘lmagani uchun undan hech kim hafa emasmikan va hokazo (shu holat menda ham bor).
• Kompyuter oldida o‘tkazgan vaqtini inson hayotining eng yaxshi, baxtli, huzurbaxsh, osoyishta yoki hayajonli damlari deb biladi.
• Insondagi boshqa qiziqishlar yo‘qoladi, u oilasiga, maktabga ortiqcha e`tabor bermay qo‘yadi, ovqatlanish va uyqu uchun vaqtini umuman ajratmaydi.
• Agar kompyuter o‘yinlariga bog‘liqlik bo‘lsa, ularni o‘ynayotgan inson qahramonlar roliga kirishib ketadi, haqiqiy vaqt tushunchasini yo‘qotadi. Masalan, inson o‘zini o‘rnida tasavvur qilayotgan o‘yin qahramoni halok bo‘lsa, bu inson ham o‘zini o‘ldirishi mumkin.

Bu keltirilgan xususiyatlardan shunday xulosaga kelish mumkinki, kompyuterlarga bog‘lanib qolishlik kasalligiga, asosan, o‘qishda orqada qoladigan va o‘rtoqlari ko‘p bo‘lmagan o‘smirlar hamda 25-35 yosh oraliqdagi yakka holda hayot kechiruvchi, hayotidan va ishidan qoniqmaydigan erkaklar chalinadi. Ammo bu to‘liq beshga o‘qiydigan, sinf va maktab faoli bo‘lganlar kompyuterlarga o‘rganib qolmaydi degani emas. Faqatgina ularda bunga chalinish imkoniyati kam bo‘ladi.

Bizning mamlakatda hali bunday psixologik kasalliklar bo‘yicha deyarli hech qanday muammolar mavjud bo‘lmasada, g‘arb davlatlarida aynan shu kasalliklar bo‘yicha maxsus davolovchi markazlar tashkil etilgan. Menimcha, yaqin kelajakda O‘zbekistonda han shunday markazlar tashkil etish kerak bo‘ladi. Sababi informatsion texnologiyalar rivojlanishi va Internetning aholi o‘rtasida keng tarqalishi natijasida bu muammo dolzarb bo‘lib qoladi.

Shu yerda bir o‘xshatishni keltirish mumkin: kitoblar ham ilk bor vujudga kelganda ancha mashhur edi, avval jamiyatning yuqori qatlamlari orasida. Keyinchalik eng qashshoqlar ham sotib olmasada, kutubxonalardan olib o‘qish imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Hozirga kelib esa kitoblarsiz hayotni tasavvur qilib bo‘lmaydi. Buni radio haqida ham, televideniye haqida ham, va nihoyat, Internet tarmog‘i haqida ham aytish mumkin.

Bu o‘xshatishni nimaga keltirdim? Gap shundaki, Internet yangilik bo‘lsada, axborotning ilk manbasi emas. Balki salbiy jihatlari ham bordir, ammo asosiysi u, avvallari kitoblar, radio, televideniye bajargan vazifani – taraqqiyotni oldinga siljitishni amalga oshiradi.

Agar me`yorini bilsa, Internetni o‘zi hech qanday xavf tug‘dirmaydi. Aynan ana shu me`yorni ko‘pchilik odamlar bilishmaydi. Bu esa qayg‘uli oqibatlarga olib kelishi tayin. Axir kompyuter yonini tark etib biron-bir hiyobonda aylanish naqadar yoqimli holat, shunday emasmi? Bunga esa ko‘pchilikda doim vaqt yetmaydi.

Ana endi Internet bilan bog‘liq yana bir dolzarb masala haqida gaplashsak. Internet, shubhasiz, foydali va kerakli texnologiya – bir necha soniyalar ichida siz o‘zingizga kerakli ma`lumotlarni, rasmlarni topa olasiz, so‘nggi yangiliklardan xabardor bo‘lasiz. Hozirgi kunga kelib ma`lumotlar almashish tezligi shu darajaga yetdiki, endilikda biz Internetdan bemalol kinolarni, qo‘shiqlarni, o‘yinlarni, umuman xohlagan narsamizni yukalab olishimiz mumkin. Shuningdek, Tas-IX ichida bo‘lgan saytlardan umuman tekin, hech qanday trafiksiz katta hajmli ma`lumotlarni yuklash mumkin. Bir necha yilgina avval 10 gigabaytli qattiq diskni qanday to‘ldirish muammosi mavjud bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi kunga kelib, hatto 500 gigabayt ham yetmay qolayapti.

Axborotga borgan sari hamma ega bo‘lmoqda. Bir tomondan turli xil ma`lumotlarga ega bo‘lishning ijobiy tomonlari bor. Masalan, avvallari, kam sonli chiqadigan kitoblarni topish ancha murakkab bo‘lgan. Qo‘lyozma nusxalarni aytmasa ham bo‘ladi, ularga faqat maxsus ruxsatnomasi borlargina ega bo‘lgan. Hozirchi? Qidiruv satriga kitobni nomini yoki muallifini kiritganingiz zahoti sizga shu kitobni yoki muallifning barcha asarlarini topib beradi. Zo‘rmi? Albatta, bu juda ajoyib. Ammo, yaqinda bir o‘rtog‘im bilan bo‘lgan suhbatda hammasi ham yaxshi emasligiga amin bo‘ldim.

Biz avvalari bo‘lgan holatni esladik: qish paytida kitoblar do‘koniga kelasiz va sovuq qotgan qo‘llarizga puflab kitobalrni ko‘zdan kechira boshlaysiz. Va nihoyat, ko‘p vaqtdan buyon qidirib yurgan kitobni ko‘rib qolasiz. Qaltiragan qo‘llaringiz bilan pulingiz yetish-yetmasligini tekshirib ko‘rasiz. Agar pulingiz yetmasa, sotuvchidan siz tanlagan kitobni yarim soatga olib qo‘yishini so‘rab, uyingizga pulni olib kelishga yugurasiz. Mana kitob do‘konidan o‘sha siz uchun qimmatbaho bo‘lgan kitobni olib uyingizga qaytasiz. Uyda esa sizni haqiqiy bayram kutib turadi – kitobni ilk bor o‘qish. Yangi chop etilgan kitob sahifalarining hidi naqadar yoqimli bo‘lishini faqatgina uni o‘qigan insongina biladi. Kunduzi bu kitoblar siz bilan maktabga, universitetga sayr qilsa, kechqurun o‘z tafti bilan sizni isitadi. Har bir kitobni qayerdan va qachon sotib olganingizni bilasiz, har birining o‘z tarixi bor.

Hamma narsa u paytlarda qadrli va muhim bo‘lgan – disklar, kitoblar, PlayStation uchun o‘yinlar. Sababi ular asta-sekinlik bilan, mehnat va quvonch bilan qo‘lga kiritilgan.

Hozirda esa nimaga ega bo‘ldik? Son-sanoqsiz fayllar bilan to‘lib ketgan vinchesterlarga. Kinolar, kitoblar, o‘yinlar – hammasi disklarga yozib qo‘yilgan va qator qilib terib qo‘yilgan. Oxir oqibat bu ma`lumotlar to‘plami ichidan qanchasidan foydalanamiz – 5%, 10% mi? Shunisi ma`lumki, ularning katta qismi “kadr ortida”, ko‘rilmay, o‘qilmay, eshitilmay va foydalanmay qolib ketadi. U holda bunday “g‘amlab qo‘yishlik” nimaga kerak? Meni o‘zim ham bu savolga qiynalib javob beraman. “Shunchaki bo‘lishi kerak”, degan xulosaga kelaman.

Avvaliga allaqanday quvonch bo‘lgan edi, ixtiyoriy ma`lumotga tekinga (faqat Internet uchun pul to‘lanadi) ega bo‘lish mumkin, qanchadan-qancha narsani bilish mumkin, o‘qish mumkin, ko‘rish mumkin… Oqibatda qadrsizlangan axborotga ega bo‘ldik. “Tonnalab” qadrsizlangan ma`lumotlar. Boshqalarda qanday bilmadimu, ammo menga bu holat avvalgidek quvonch keltirmaydigan bo‘ldi. Shuning uchun sizlarga bir maslahatim bor: “Internetdan ehtiyot bo‘ling!”

Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq