TELEVIZION EShITTIRISh TIZIMLARI TELEKO’RSATUVLARNI UZATISh VA QABUL QILISh ASOSLARI
28.08.2005
Rukn: Sharh va fikr-mulohazalar.
Muallif: Abduvohid Kasimov.
pic

Televideniya tizimi deb, biz televideniya dasturlarini telemarkazdan bironta tele ko‘ruvchiga etkazishni ta’minlovchi qurilmalar majmui tushuniladi. Boshqacha teleko‘rsatuvlarda albatta «o‘zlarining» tizimi mavjud.

Teleko‘rsatuvlar aloqasi bir vaqtda optikaviy va tovushli xabarlarni uzatish uchun mo‘ljallangan, shuning uchun televideniya aloqasida ikkita kichik tizim mavjud bo‘ladi. Tovush xabarlarini uzatuvchi kichik tizim, amalda yuqorida ko‘rilgan ovoz eshittirishdan farq qilmaydi. Optikaviy xabarlarni uzatuvchi kichik tizim esa harakatdagi tasvirlarni uzatishni ta’minlaydi. U ham boshqa elektr aloqa tizimlari kabi uchta asosiy elementdan tashkil topgan: uzatgich, aloqa kanali va qabul qilgich. Harakat effekti kinodagidek kadrlarni tezlik bilan harakatlantirish hisobiga erishiladi (bir sekundda 24 kadrdan ortiq). Bu hodisa inson ko‘zining inertligi hisobiga.

Demak, harakatdagi tasvirlarning harakatda bo‘lmaganlarga qaraganda ancha katta tezlikda yoyilishini amalga oshirish zarur. Shuning uchun harakatdagi tasvirlarni signalga va teskari o‘zgartirish uchun elektronli yoyilishdan foydalaniladi. Bunda o‘zgartirgichlarning asosiy elementi kineskop hisoblanadi.

Soddalashtirilgan uzatuvchi trubkadan biri (vidikon) shishadan yasalgan vakuumli trubkada ikki elektrod, elektronli projektor va nishon joylashgan. Projektor elektronli nurni hosil qiladi.

Nurning ko‘ndalang kesimini tashkil etish fokuslovchi tizim yordamida shakllantiriladi. Nurning zarur tomonga yo‘nalishini og‘diruvchi tizim hosil qiladi. Nishon ikki qatlamdan iborat bo‘ladi. Birinchi, qatlam yorug‘likka shaffof va doimiy elektr o‘tkazuvchanlikka ega. Ikkinchisi, projektor tomonga qaragan, ikki xil fotoeffektli koeffisientga ega bo‘lgan moddadan tayyorlanadi.

Televideniya signallari, odatda, radiokanal bo‘yicha uzatiladi. Radiokanal tarkibiga televideniya radiouzatgichi (RU), uzatuvchi antenna, radio to‘lqinlar tarqaluvchi muhit, qabul qiluvchi antenna va televizorli qabul qilgichlar (K+) kiradi. Ko‘rinuvchi signalning chastotali spektri past bo‘lganidan ochiq fazo bo‘yicha tarqatish radio chastotali signalga aylantirib, radio to‘lqin sifatida uzatish televideniya radio uzatgichida amalga oshiriladi.
Tizimning qabul qiluvchi tomonida radio to‘lqinlarining bir qism energiyasi qabul qiluvchi antenna tomonidan ushlab qolinadi, kuchaytiriladi va yana kineskop radio qabul qilgichida ko‘rinuvchi signalga o‘zgartiriladi.

pic

Ko‘rinuvchi signalni xabarga aylantirishda ba’zi bir moddalarning elektronlar ta’sirida nurlanishidan foydalaniladi. Ularga lyuminaforlar deyiladi. Ular nurlanishning yoritilganligi tushayotgan elektronlar oqimiga to‘qri mutanosib. Lyuminafor kineskop ichki qismiga surtilgan elektron dastasining intensivligini ko‘rinuvchi signal boshqaradi. Signal o‘zgarishiga qarab nur dastasining intensivligi o‘zgarganidan, har bir qatordagi nurlanish o‘zgaradi. Elektron — fotonning katta tezlik bilan (1 sekundda 625 marta) o‘zgarishidan biz televizor ekranda to‘la optikaviy tasvirni ko‘ramiz.

Yorug‘lik intensivligidagi o‘zgarishlarni istalgan masofaga uzatishning eng oson yo‘li yoritilganlikka mutanosib elektr toki beradigan biror fotoelementdan foydalanishdir.
Fotoelement bergan tok kuchaytirilganidan so‘ng sim yoki radio vositasida uzatish mumkin. Agar bu tok ravshanligi tok yoki kuchlanish kattaligiga bog‘liq bo‘lgan manbaiga berilsa, qabul qilish stansiyasida yoruqlikning uzatilgan intensivliklarini tiklash mumkin.
Manzaraning ko‘p elementlari intensivliklarini bir yo‘la uzatish televideniyada asosiy qiyinchilik hisoblanadi. Bu qiyinchiliklardan qutilishning birdan-bir yo‘li elektr maydonidan foydalanishdir.

pic

Teleko‘rsatuv (te1e-grekcha, uzoq ma’nosiga ega) asosida turli-tuman tinch turgan va harakatdagi rasmlar, chizmalar, binolar, sahnadagi artistlar hamda voqea va hodisalarni elektr maydoni yordamida uzoq masofalarga uzatish yotadi. Birinchi marta Berd (1925 yil) teleko‘rsatuv uchun shunday tizimni taklif qildiki, uning asosida matnlarning ko‘plab bo‘lakchalaridan hosil bo‘lgan suratlarini optika qonunlaridan foydalanib uzatish yotadi.
Predmetning alohida elementidan uzatish uchun kerak bo‘ladigan vaqt juda kichik bo‘lgani uchun televideniyada ultra qisqa to‘lqinlar ishlatiladi. Bu sohada eng murakkab masalalardan biri radio to‘lqinlar yordamida tasvir elementlarini uzoq masofalarga, iloji boricha, tez va ketma-ket uzatishdir. Bu murakkab masalalar yoyuvchi qurilmalar yordamida amalga oshiriladi.

Televidenie rivojining birinchi davrlarida yoyuvchi qurilmalar mexanik yo‘l bilan amalga oshirilar edi. Qo‘yilgan maqsadning, ya’ni qurilmaning ma’nosini tushunish maqsadida tasvir elementlarini uzatish qurilmasining eng sodda ko‘rinishi bilan tanishib chiqamiz.
Bunday qurilmaning birinchisi Nipkov (1884y) tomonidan yasalgan bo‘lib, unda noshaffof diskning chetlari bo‘yicha kichik kvadrat shaklidagi teshikchalar yasalgan. Teshikning o‘lchamlari tasvir elementining o‘lchamlariga mos keladi (4-rasm). Unda 01,02va h.k. teshikchalar disk bo‘ylab speral shaklida joylashgan bo‘lib, har bir keyingi tirqish markaziy teshikcha kengligi qadar yaqinlashib boradi. Teshiklar soni tasvirning bo‘linadigan qatorlariga teng.

Tasvirning televizorlar uchun uzatish Nipkov diski, (1) yordamida quyidagicha amalga oshiriladi (3-rasm). Rasmda AV-uzatilishi kerak bo‘lgan predmet, 0102-ob’ektiv AV predmetning tasvirini noshaffof Nipkov diski tekisligida hosil qiladi. Uni motor (M) yordamida tez aylantirish mumkin, S1 va S2 kuching yorug‘lik manbalari AV predmetni, yetarlicha yoritadi. D1, va D2 diafragmalar Nipkov diskini keraksiz-chetdan keladigan yorug‘likdan saqlaydi, Linza Nipkov diski teshikchalaridan kelayotgan yorug‘lik oqimini (fe) — fotoelementga to‘plab beradi.

pic

N1,N2 diskni tez aylantirib, ketma-ket joylashgan teshiklardan keluvchi tok impulslarini hosil qilishimiz mumkin. N1,N2 diskning teshigi birinchi qatordagi barcha elementlaridan kelgan yorug‘lik oqimlarini uzatib bo‘lgandan so‘ng diskning O2 teshigi ikkinchi qator bo‘yicha harakatlanib barcha elementlari bo‘yicha yorug‘lik impulslarini FE ga beradi, bu esa yangi qator tok impulslarini hosil qiladi va h.k. (5-rasm), natijada diskning to‘la bir aylanishi kadrning to‘la bir yoymasidan iborat bo‘ladi.

Hozirgi kunda B.L.Rozing tomonidan taklif (1907y) etilgan osillografik uzatishlar ishlatiladi. Ular ikonoskop deb atalib (ikonoskop grekcha so‘z bulib, ikon -tasvir, skopio-uzatish), ular hozirgi zamon uzatuvchi televizion radiostansiyaning asosiy qismini tashkil etadi (6-rasm). Ikonoskop ikki qismdan iborat bo‘lib: a) elektron nurli trubka va b)MN silindr qismlardan tashkil topgan. Ikoposkop tarkibiga yorug‘likni yaxshi sezuvchi qatlam (1); slyuda (2)va signal qatlami (3), (AV) ob’ekt, (0) ob’ektiv, (K) fotoelement katodi, (Kch) kuchaytirgich, (D) qo‘shimcha anod, (E va h) vertikal va gorizontal joylashgan og‘diruvchi kondensator qoplamlari; 5-umumiy anod kiradi.

pic

Ikonoskopning (6-rasm) ishlashini qarab chiqaylik. (AV) predmetning ob’ektiv (O) orqali hosil bo‘lgan tasviri yorug‘likni yaxshi sezuvchi qatlamga tushadi. Yorug‘likni yaxshi sezuvchi qatlamning barcha mikroskopik foto elementlari o‘zidan elektronlar chiqara boshlaydi, qaysi bir foto element ko‘proq yoritilsa, undan ko‘proq elektronlar otilib chiqadi. Natijada har bir seziy bilan qoplangan kumush dona musbat zaryadga ega bo‘ladi, uning miqdori esa yorug‘lik intensivligi-miqdoriga bog‘liq. Shunday qilib, yorug‘likni yaxshi sezuvchi qatlam sirtida elektr zaryadlarining ma’lum taqsimoti (potensial relef) hosil bo‘ladi.

pic

Yorug‘likni yaxshi sezuvchi qatlam ro‘parasidagi shisha idishning (ballonning) ichki sirti o‘tkazuvchan qatlam bilan qoplangan va unga musbat potensial berilgan yorug‘likni yaxshi sezuvchi qatlamning fotoelementlari bo‘lgani uchun umumiy anod vazifasini o‘taydi va shu sababli unda barcha chiqqan fotoelektronlar ushlab qolinadi. Faraz qilaylik, elektron-nurli trubkaning elektron to‘pi va undan keyin Ye va Q kondensator qoplamalariga ulangan taqsimlovchi-yoyuvchi generatorlar ishlay boshlasin. Dastavval elektron sezgir qatlam markaziga tushsin (6 -rasm).

pic

Ammo yoyuvchi generatorlar ishlashi bilan elektron dastaning tushish nuqtasi o‘zgarib sezgir qatlamning chap va yuqoridagi Ye nuqtasiga tusha boshlaydi. Telema’lumotni uzatish boshlangandan so‘ng E kondensator vertikal qoplamlariga berilgan o‘zgaruvchan elektr maydoni ta’sirida elektron dastasi (taxminan 0,2 mm diametrdagi) chapdan o‘ngga tomon sezgir qatlam bo‘yicha, q kondensatorning gorizontal qoplamlari o‘z maydoni bilan tepadan pastga tomon siljitadi; elektron dasta sezgir qatlamning o‘ng yuqoridagi Ye, nuqtasiga yetganda elektron dasta pastga qarab o‘zining diametri kengligiga teng miqdorda siljiydi.Sezgir qatlamning birinchi qatorida joylashgan tasvirning hamma nuqtalarini elektron dastasi bosib o‘tadi. Bu vaqtda elektron dasta juda kichik vaqt davomida avtomatik ravishda o‘chiriladi va uning sezgir qatlamga ta’siri paydo bo‘lganda, Ye kondensatorning o‘zgargan kuchlanishi elektron dastani sezgir qatlamning Ye0 nuqtasiga tushishga majbur etadi. Shunday qilib, Ye1 Yen shtrixli chiziqcha elektron dastaning bekorchi harakatidan iborat bo‘ladi.

So‘ng elektron dasta sezgir qatlamda joylashgan tasvirning ikkinchi qatori bo‘yicha harakatlanib, yana 0,2 mm ga pastga tushadi va h.z. Elektron dastaning barcha sirti bo‘ylab asta -sekin tusha borib, o‘z harakatini p chi qatorda tugatib Ye2 holatni egallaydi.
Hozirgi zamon standarti bo‘yicha tasvirni 625 qatorga ajratish qabul qilingan. Elektron dasta oxirgi qatorni o‘tib cheksiz kichik vaqtda o‘zining avval boshlagan nuqtasi Ye0 ga qaytib keladi va shundan so‘ng yangi kadrning uzatilishi boshlanadi.
Elektron dasta 1 sekundda p qatorni (sezgir qatlam sirtini) 25 marta bosib o‘tgani uchun, televizion stansiya 1s/25 dona kadrni uzatadi. Ikonoskopning ish faoliyatini yaxshiroq tushunish uchun 6- va 5-rasmlarni batafsilroq qarab chiqaylik. 7-rasmda yorug‘lik nurlari fotokatod K ga tushsa: 6-rasmda esa ular fotoaktiv seziy bilan qoplangan kumush donachalarga tushadi. 7-rasmda kondensator LSM tizimiga 6-rasmdagi kumush donacha — slyuda (dielektrik) signal qatlami to‘g‘ri keladi. Shunday qilib, 6-rasmning bir qismi bilan va 7-rasmlar orasida to‘la o‘xshashlik bor.

pic

Shuning uchun elektron dasta sezgir qatlam sirti bo‘ylab chiziqlar chizayotganda, ketma-ket alohida fotokatodlardan musbat elektr zaryadlarni terib boradi va kondensatorning chap qoplamasi (7-rasmdagi L, 6-rasmda esa sezgir qatlam) razryadsizlana boshlaydi. Elektron impuls esa kondensatorning o‘ng qoplamasiga beriladi. (7-rasmdagi M va 6-rasmdagi signal qatlami), bu esa qarshilik R ning uchlarida kuchlanish impulsini hosil qiladi. Bu kuchlanish impulsi kondensator zaryadiga, ya’ni yorug‘lik oqimiga va sezgir qatlamning alohida fotokatodining yoritilish vaqtiga to‘g‘ri mutanosib bo‘ladi, kuchlanish impulsi 6-rasmdagi kuchaytirgich lampa yordamida kuchayadi va ul’trayuqori chastotali konturga beriladi va ular shu yo‘l bilan modullashadi.

Televizion uzatkichning antennasi bu modullangan tebranishlarni nurlantiradi. Teletasvirlar sekundiga 25 kadr tezligi bilan uzatilgani uchun harakatlanuvchi ob’ektlarning tasvirlarini ham uzatish imkoni paydo bo‘ladi. Uzatuvchi televizion stansiyaning ishini turli davrlarga bo‘lish mumkin.

1) tasvirni elementlarga ajratish;
2) bu elementlar yorug‘lik energiyasini elektr toki impulslariga aylantirish;
3) olingan toklarni kuchaytirish;
Yuqori texnologik integrasiyaga egaligi; tabiiy ofatlarni (Yer qimirlashi, toshqinlar, sel va hokazo) sodir bo‘lishi kutilayotgan mintaqalardagi muhitlarda ishlay olish qobiliyatining borligi, ularning simli kabellardan afzalliklarini ko‘rsatadi.

Optik kabelni qirqimi: 1 — shisha tola: 2 — POLNETILRNLI trubka;
3 — plastmassali o‘zak: 4 — polietnlenli shimoya qobig‘i;
5 — polietilenli himoyalovchi shlang
3-rasm.

Optik tolali aloqa tizimida axborot uzatishning umumiy ko‘rinishini 10 -rasm orqali tushuntirish mumkin.

Aloqa liniyasida uzatish uchun mo‘ljallangan uzluksiz yoki raqamli elektr signali uzatish tomonidagi yarimo‘tkazuvchanli lazerli yoki yorug‘lik manbaidan chiqayotgan optik nurlarni modulyasiyalaydi va buning oqibatida elektr signalini optik (yorug‘lik) signaliga aylantirib, so‘ngra optik tola bo‘ylab uzatiladi. Tizimning qabul qilish tomonidagi toladan chiqib kelayotgan optik signal r-1-p yoki ko‘chkili fotodiod asosida qurilgan fotodetektorga kiritiladi. Fotodetektor esa, unga tushayotgan optik nurlarni dastlabki uzluksiz raqamli elektr signaliga aylantirib beradi.

pic

Optik tolali aloqaning tarixiy rivojlanish bosqichlari haqida ilmiy dalillar asosida ma’lumotlar professor Yu.R.Nosovning ilmiy-ommabop kitobida bayon qilingan (4-rasm). 4-rasm
Tolali optik tizimlarda asosan uch turdaga yorug‘lik manbalaridan foydalanib kelinayapti: qattiq jismli lazerlar, yarimo‘tkazgichli yorug‘lik sochuvchi diodlar va yarim o‘tkazgachli injeksion lazerlar. Ammo hozirgi paytda uzluksiz tartibda ishlash uchun, geterolazerlar qo‘llanilmoqda. Bunday lazerlar maxsus ko‘p qatlamli geterolazerlar tizimidan iborat bo‘lib, ularning tavsiflari mavjud: 1. Lazerdan o‘tayotgan tok bilan nurning sochilish quvvatini bog‘lovchi volt-amper tavsifi; 2. Nurlanishning modali tarkibi; 3. Nurlanishning yo‘naltirish diagrammasi.

Yuqorida keltirilgan fikrlar va mulohazalarga binoan quyidagi ta’rif asosli bo‘la oladi: Fizikaviy muhit sifatida optik kabeldan foydalanib uzatish tomonidagi birorta puktdan qabul qilish tomonidagi boshqa bir punktga axborotlarni uzatishni ta’minlovchi texnik vositalar to‘plami tolali aloqa tizimi, deb ataladi.

4) bu toklarni uzatkichning elektr tebranishlarining modulyasiyasiga mos ravishda aylantirish va 5) modulyasiya qilingan-modulyasiyalangan elektromagnit to‘lqinlarni uzatish. Endi qabul qiluvchi televizion radiostansiyalarda antennalar tomonidan qabul qilib olinayotgan o‘zi bilan ko‘rinuvchi signallarni (tasvir signallarini) olib keluvchi, radioto‘lqinlar bilan bog‘liq bo‘lgan hodisalarni qarashga o‘taylik. Televizion stansiyaning radioqabul qiluvchisini televizor deb atalib, uning asosiy’ qismi maxsus konstruksiyaga ega bo‘lgan elektron nurli trubka — kineskopdir (kineskop — grekcha so‘z bo‘lib, u yoki bu predmetning harakat, holatini ko‘rsata oladigan qurilmadan iborat). Kineskop ekranining ichki qismi nurlanuvchi modda bilan qoplangan. Bu modda (SS yoki kadmiyning volframli birikmasi) bir qancha talablarga javob beradi: 1) uning ko‘rinishi elektroilar dastasi yordamida vujudga kelib, uning to‘xtashi bilan nurlanish to‘xtashi zarur; 2) nurlanishning elektron nur intensivligiga to‘g‘ri mutanosib bo‘lishi shart va h.k.

Elektron nuri kineskop ekrani bo‘ylab ikonoskop elektron dastasi harakatiga sinxron ravishda harakatlanib chiqadi. Uzatuvchi va qabul qiluvchi stansiyalar yoyuvchi generatorlarning sinxron ishlaganida biz televizor ekranida ikonoskop sezgir qatlamining oldida turgan predmetni ko‘ramiz. Ikonoskop va kineskop elektron dastalarining sinxronizasiyasi uzatuvchi stansiyadan jo‘natiluvchi-sinxronizasiyalovchi signallar yordamida amalga oshiriladi. Bu signallar qabul qiluvchi stansiyaning yoyuvchi generatorlariga ta’sir qiladi.

Ko‘rinuvchi signallarning har xil intensivligi elektron dastadagi elektronlar sonini o‘zgartiradi, bu esa o‘z elektron dastasi tushayotgan kineskop ekranining ko‘p yoki kam nurlanishiga olib keladi. Shunday qilib, kuzatuvchi ekranida ikonoskop sezgir qatlamiga tushirilgan tasvirning teng qiymatli suratini ko‘radi. Bunda tasvir signallari qora va yorug‘ elementlar ko‘rinishi (oq-qora televideniye) da namoyon bo‘ladi.

Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
WhatsAppga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq