Domenlar haqida baxslar
30.03.2003
Rukn: Sharh va fikr-mulohazalar.
Muallif: .
pic

Internet – biznesining kengayib borishi bilan tarmoqda bo’lgani kabi, real hayotda ham tijorat operatsiyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirishda domen atamasi muhim ahamiyatga ega bo’lib bormoqda. XX asr oxirlariga kelib, domentlarni ifoda etishda dunyoda mashhur firmalar yoki savdo belgilari, mashhur odamlar familiyalari, jug’rofiy nomlar va shunga o’xshash so’z birikmalaridan foydalanish sababli ko’plab tortishuvlar yuzaga kela boshladi, shu narsa ma`lum bo’lib qoldiki domenlarni ifoda etish tizimi yangi, alohida turdagi intellektual xususiy mulk hisoblanadi.

Intellektual xususiyligi xalqaro tashkiloti, unga O’zbekiston ham a`zo hisoblanadi, 1999 yil 30 aprelda «Internetda domenlar atamalari va adreslari boshqarish: intellektual xususiylik masalalari hisoblanadi», yana boshqacha ataluvchi «Birinchi jarayon haqida hisobot»ini e`lon qildi.
BOUC doirasida Birinchi jarayondan maqsad intellektual xususiylik tizimi va domenlar atamalari tizimi o’rtasida kelishmovchiliklarni kamaytirishga qaratilgan tavsiyanomalar ishlab chiqishdan iboratdir.
Hisobotda domen nomlari bilan savdo belgilari o’rtasidagi nizolarning oldini olishga juda katta e`tibor berildi. Undagi tavsiyalar ICANN tomonidan Uniform Domain Name Resolution Policy (UDNRP) – Domenlar nomi bo’yicha tortishuvlarni bartaraf etish umumiy tizimini (EPUS) ishlab chiqish uchun asos qilib qabul qilinadi. EPUS 1999 yil dekabrdan amalga kirdi va hozirgi kunda xalqaro qonunchilik tomonidan kiberekvotting bilan kurashish asosiy vositasi hisoblanadi. EPUS ga binoan tortishuvlarni kurib chiqish bo’yicha etakchi tashkilot WIPO Arbitration and Mediation Center (Аrbitrans va vositachilik bo’yicha BOUC markazi) hisoblanadi, ko’pchilik tortishuv hollari ko’rib chiqishg uchun ana shu erga yuboriladi.
2001 yilning oxirida «Yandeks» kompaniyasi BOUC ga murojaat etib, “Аrbitraj Sud Pravo” advokatlik byurosiga tegishli yandex.com domen nomidan noqonuniy foydalanganligi bilan shikoyat qildi. Davogar kompaniya “Аrbitraj Sud Pravo” kompaniyasi domenni yagona bir maqsadda uni sotish maqsadida ro’yxatdan o’tkazish deb tasdiqlaydilar. Nihoyatda javobgar ko’plab domen nomlariga egaki, ular orasida ko’plab Rossiya kompaniyalari savdo belgilari bilan o’xshashlari borligi ham aytilgan. “Аrbitraj Sud Pravo” kiberekvottingda ablarni rad etdi. Byuro vakillarining aytishlaricha, yandex.com domen nomi «Rossiya yuridik huquqining boshlangich manbaini ko’rsatib bera oladigan mashhur advokatlar haqida notijorat saytini ochish» maqsadida qayd etilgan. “Аrbitraj Sud Pravo” vakillari bu tortishuvga sabab bo’layotgan domen yandex savdo belgisi qayd etilishidan bir yil oldin ro’yxatga olingan, shuning uchun savdo belgisini ro’yxatga olinishi demonni ularga berish uchun asos bo’la olmaydi deb, hisoblaydilar. BOUC “Umumiy qoidasi” hokimlar sudiga o’xshash tortishuvlarni suddan tashqari tartibda hal etishni va har bir tortishuvni hal etish uchun bir yoki uchta arbitrdan tashkil topgan jyurini tayinlashi ko’zda tutiladi. Jyuri ikki qarordan birini – domenni olib berishni yoki uni ilgarigi egalarida qoldirishni qabul qilishi mumkin. Domenni qilib berish uchun quyidagi shartlar bir vaqtning o’zida bajarilishi shart:
1) javobgarlikning domen nomi da’vogar egalik huquqiga ega bo’lgan qayd etilgan savdo belgisi bilan bir xil bo’lsa yoki aralashtirib yuborish darajasida o’xshash bo’lsa va shu bilan birga
2) javobgarda domen nomi bilan bog’liq huquqi yoki qonuniy manfaatlari yo’q bo’lsa, shu bilan birga
3) javobgar domen nomini noto’g’ri halol bo’lmagan yo’llar bilan ro’yxatdan o’tkazib foydalanayotgan bo’lsa.
VOIS jyurisi uchchala punktlar ham borligini aniqladi, bundan tashqari javobgar tomonidan rosbank.ru.ni sotgani haqidagi matbuotda tarqatilgan ma`lumotni e`tiborga oldi. Domen nomini Yandeksga olib berish haqida qarorga kelindi.
VOIS Birinsi jarayonida savdo belgilarini himoya qilishga e`tibor qaratildi. Аmmo uni amalga oshirish davomida savdo belgilaridan tashqari DMS da foydalaniladigan, ya`ni bir qator nomlar ham ko’rib chiqilishi va tartibga solinishi zarurligi ham yaqqol namoyon bo’ldi.
2000 yilning iyulida Аvstraliya hukumati va yana 19 davlatlar VOIS intellektual xususiylik huquqi buzilishi boshqa masalalarini ko’rib chiqish iltimosi bilan murojaat etdi – xususan geografik ko’rsatkichlarni, jumladan, geografik nomlar va mamlakatlar nomlarini noinsoflik bilan ro’yxatdan o’tkazish masalalarini, shaxsiy uchrashuvlar va regional kengashlarda konsultatsiyalar o’tkazildi, buning natijasida 2001 yili 3 sentyabr e`lon qilingan “Internet domenlari nomlari sistemasida nomdan foydalanish va huquqini tan olish” nomi bilan atalgan Ikkinchi jarayon haqida hisobot bo’ldi. Ikkinchi jarayon haqidagi hisobotda ko’plab sonli mamlakatlar nomlari jismoniy shaxslar yoki birlashmalar tomonidan ro’yxatga kiritilib, ularning ro’yxatga olinish sabablarini bildiruvchi nomlari ularni turar joylari yoki joylashgan mamlakatlari bo’lmaganligi aniqlandi va ko’pchilik hollarda ro’yxatdan o’tuvchi ro’yxatga nomi kiritilgan mamlakatning hukumati bilan hech ham aloqasi yo’q alohida shaxs yoki birlashmadan iborat bo’ladi. Mamlakatlar nomlarini domen sifatida ro’yxatdan o’tkazish to’g’riligi haqidagi masalani ba`zi bir hukumatlar tomonidan milliy suveren mafaati sifatida qarashi bilan bog’liq bo’ldi.
Shu bilan birga xalqaro darajada mamlakatlar nomlari uchun huquqni himoya qilish qonun bilan ta`minlanishi mavjud emas.
Mamlakatlar nomlariga intellektual xususiylik maqomini berish emasligini umumiy tan olinishiga qaramay ularni (noto’g’ri) noinsoflik bilan ro’yxatdan o’tkazishdan himoya qilish masalasi bo’yicha delegatsiyalar fikrlari bo’lindi. Ba`zi birlar domen nomlari sistemasida mamlakatlar nomlaridan noinsoflik bilan foydalanishga qarshi ma`lum himoyani ko’zda tutish kerak deb hisoblasalar, boshqalari bunday himoyalashga qarshi bo’ldilar.
Muhokamalar yakunida «ushbu mamlakat konstitutsion organlari bilan hech bir bog’liqligi bo’lmagan tomonlardan ularni ro’yxatdan o’tkazishlariga qarshi mamlakatlar nomini har qanday shaklda bo’lmasin himoya qilinishini ko’pchilik delegatlar ma`qulladilar. Аmmo bunday himoyalashning ko’plab savollari noaniqligicha qolayotganini ta’kidladilar». Shuning uchun delegatsiyalarga mamlakatlarni himoya qilish mumkin shakllariga taalluqli bir qator aniq masalalar bo’yicha fikr mulohazalarini sekretariyatga topshirish taklif etildi.
O’ttizta davlat vakillari o’z takliflarini berdilar. Ko’pchilik hollarda DNS da mamlakatlarni himoya qilish qo’llab quvvatlangan, bundan tashqari «razmiy foydalanish yoki ma`qullashni ko’zda tutuvchi, aslida bunday foydalanishga ruxsat yoki ma`qullash yo’q bo’lgan domen nomlaridan foydalanishga qarshi himoyani ta`minlash zarurati mavjud» degan fikrlar aytildi. Аmmo o’z fikr mulohazalarini yuborganlarning kichik bir qismi bunday himoyaga qarshiligini bildirdi.
BOUSning maxsus ikkinchi sessiyasida uzoq davom etigan muhokamalari ham fikrlar ana shunday bo’linganini ko’rsatdi, shundan so’ng ko’pchilik delegatsiyalar ushbu davlat konstitutsion organlari bilan bog’liqligi bo’lmagan shaxslarning ro’yxatdan o’tkazishlari va foydalanishlariga qarshi bu mamlakatlar nomlarini biror bir himoya shakli qo’llanilishini ma`qulladilar. Аvstraliya, Kanada va АQSh delegatsiyalari bu tavsiyanoma bilan rozi emasliklarini bildirdilar. Oqibatda, maxsus sessiya domenlari sistemasi geografik ko’rsatkichlarga nisbatan uzil — kesil qaror qabul qilishga vaqti kelmaganligi haqida qaror qabul qildi.
Qirolicha Elizaveta nowzealand.com. domen nomi egasi Amerika Virtual Countries kompaniyasiga qarshi sud ishini yutqazdi.
Ko’p yillar davomida birinchi bor WIPO domen nomi egasi foydasiga qaror chiqardi, shu tariqa kiberekvotterlar manfaatini himoya qildi. Direktor asistenti Frensis Gurri shunday deb aytdi: «Bu suddagi kutilmagan birinchi holatki, qachonki kiberekvotterlarga qarshi davlat da’vogar bo’lib chiqmoqda».
Noma`lum manbaalardan ma`lum bo’lishicha, WIPOning uchta mustaqil arbitrlari shunday qarorga kelishgan, Yangi Zelandiya mamlakati nomi ro’yxatga kiritilgan savdo belgisi hisoblanmaydi, 1996 yili АQSh da nowzealand.com. domenini ro’yxatdan o’tkazgan Virtual Countries Cutmmn kompaniyasi esa intelektual xususiylik qonunini buzmagan va o’z harakati bilan hech qanday zarar etkazmagan. Аksincha, o’zini «Yangi Zelandiyaga yo’l» deb ataluvchi nowzealand.com. sayti jamiyat uchun foydali ma`lumotlar tarqatadi. Sayt birinchi navbatda Yangi Zelandiyaga borishga qiziquvchi talabalar, muhojirlar va turistlar uchun mo’ljallangan.

pic
Orphus system
O'zbеkistonda AKT yangiliklaridan birinchilar qatorida xabardor bo'lish uchun Telegramda infoCOM.UZ kanaliga obuna bo'ling.
Telegramga qo`shmoq
Odnoklassnikiga yubormoq
VKontakteda bo`lishmoq